Η πράσινη μετάβαση της ελληνικής ακτοπλοΐας δεν είναι πλέον αποκλειστικά ζήτημα ανανέωσης του στόλου. Συνδέεται όλο και περισσότερο με την ενεργειακή υποδομή των λιμένων, τη διαθεσιμότητα εναλλακτικών καυσίμων, την πρόσβαση στη χρηματοδότηση και, τελικά, με τον συνολικό σχεδιασμό του ακτοπλοϊκού δικτύου.
Αυτό είναι ένα από τα βασικά συμπεράσματα που προκύπτουν από την τελική έκθεση της Επιτροπής Ανταγωνισμού για την ακτοπλοΐα, η οποία περιλαμβάνει οκτώ κατευθύνσεις πολιτικής για τη λειτουργία και την εξέλιξη της αγοράς.
Την ίδια στιγμή, το μήνυμα του προέδρου του Συνδέσμου Επιχειρήσεων Επιβατηγού Ναυτιλίας (ΣΕΕΝ) Διονύση Θεοδωράτου για την Παγκόσμια Ημέρα Ναυτιλίας 2026 (24/9) φέρνει στο προσκήνιο την ανάγκη να μετατραπούν οι στόχοι της πράσινης μετάβασης σε εφαρμόσιμες λύσεις.
Η πρόκληση, επομένως, δεν αφορά μόνο το τι καύσιμο θα χρησιμοποιούν τα πλοία του μέλλοντος, αλλά και το εάν θα υπάρχουν οι υποδομές, τα χρηματοδοτικά εργαλεία και το κατάλληλο θεσμικό πλαίσιο για να μπορούν αυτά τα πλοία να λειτουργήσουν ανταγωνιστικά.
Από την ανανέωση του στόλου στην ενεργειακή αλυσίδα
Η Επιτροπή Ανταγωνισμού αντιμετωπίζει την πράσινη μετάβαση ως ένα σύστημα αλληλένδετων παρεμβάσεων.
Η ανανέωση του στόλου απαιτεί σημαντικές επενδύσεις, ενώ η πρόσβαση σε χρηματοδότηση δεν είναι ίδια για όλες τις επιχειρήσεις. Παράλληλα, η μετάβαση σε καθαρότερες τεχνολογίες προϋποθέτει ότι τα πλοία θα μπορούν να ανεφοδιάζονται ή να ηλεκτροδοτούνται στα λιμάνια στα οποία προσεγγίζουν.
Έτσι, η ενεργειακή μετάβαση της ακτοπλοΐας δεν μπορεί να περιοριστεί στην αντικατάσταση παλαιών πλοίων με νεότερα. Προϋποθέτει παράλληλες επενδύσεις σε λιμενικές ενεργειακές υποδομές, δίκτυα ηλεκτροδότησης, υποδομές εναλλακτικών καυσίμων και κατάλληλα χρηματοδοτικά εργαλεία.
Αυτό ακριβώς υπογραμμίζει και ο πρόεδρος του ΣΕΕΝ Διονύσης Θεοδωράτος, ο οποίος σημειώνει ότι η πράσινη μετάβαση της επιβατηγού ναυτιλίας είναι αναγκαία, αλλά για να υλοποιηθεί με βιώσιμο τρόπο θα πρέπει να λαμβάνει υπόψη τις πραγματικές συνθήκες λειτουργίας του κλάδου.
Το κόστος της μετάβασης στο επίκεντρο
Ένα από τα βασικά ζητήματα είναι το κόστος της επόμενης ημέρας. Η ανανέωση ενός ακτοπλοϊκού πλοίου απαιτεί κεφάλαια, ενώ οι τεχνολογικές επιλογές που συνδέονται με τη μείωση των εκπομπών δημιουργούν νέες επενδυτικές ανάγκες. Το ίδιο ισχύει και για τις υποδομές που απαιτούνται στην ξηρά.
Η Επιτροπή επισημαίνει ότι οι υψηλές επενδυτικές απαιτήσεις μπορεί να διευρύνουν τις διαφορές μεταξύ μεγάλων και μικρότερων επιχειρήσεων, ανάλογα με τη δυνατότητα πρόσβασης σε χρηματοδότηση.
Για τον λόγο αυτό προτείνεται ένας πιο μακροπρόθεσμος σχεδιασμός και η δημιουργία κατάλληλων χρηματοδοτικών εργαλείων, ώστε η πράσινη μετάβαση να μην εξελιχθεί σε παράγοντα περιορισμού του ανταγωνισμού ή της συνδεσιμότητας.
Τα λιμάνια αποκτούν ενεργειακό ρόλο
Η συζήτηση μεταφέρεται αναπόφευκτα και στα λιμάνια. Η ενεργειακή μετάβαση των πλοίων προϋποθέτει αντίστοιχη προσαρμογή των υποδομών. Η ηλεκτροδότηση κατά την παραμονή στο λιμάνι, η υποστήριξη νέων μορφών καυσίμων και η αναβάθμιση των δικτύων αποτελούν πλέον μέρος της εξίσωσης για τη μετάβαση της επιβατηγού ναυτιλίας.
Η Επιτροπή Ανταγωνισμού θέτει παράλληλα ζήτημα συνολικότερης αναβάθμισης της λιμενικής διακυβέρνησης. Προτείνει να εξεταστεί η δημιουργία ισχυρότερων φορέων διοίκησης, με επαρκή τεχνογνωσία, προσωπικό και πόρους.
Η παράμετρος αυτή έχει ιδιαίτερη σημασία και από ενεργειακής πλευράς: οι απαιτήσεις της νέας εποχής δεν περιορίζονται στη διαχείριση της επιβατικής κίνησης, αλλά επεκτείνονται στη δυνατότητα των λιμανιών να υποστηρίξουν ένα διαφορετικό ενεργειακό μοντέλο.
Εναλλακτικά καύσιμα και νέες τεχνολογίες
Η διαθεσιμότητα εναλλακτικών καυσίμων αποτελεί έναν ακόμη κρίσιμο κρίκο. Ο ΣΕΕΝ θέτει ρητά ως προϋπόθεση για την πράσινη μετάβαση τη διαθεσιμότητα εναλλακτικών καυσίμων, παράλληλα με τις κατάλληλες λιμενικές υποδομές.
Το ζήτημα είναι ιδιαίτερα σύνθετο για την ελληνική ακτοπλοΐα, λόγω της γεωγραφικής διασποράς του δικτύου και της ανάγκης να διατηρηθούν αξιόπιστες συνδέσεις καθ’ όλη τη διάρκεια του έτους.
Η ενεργειακή μετάβαση, συνεπώς, θα πρέπει να σχεδιαστεί με βάση τις πραγματικές ανάγκες των διαφορετικών γραμμών και των πλοίων που τις εξυπηρετούν, καθώς οι τεχνολογικές και επιχειρησιακές απαιτήσεις δεν είναι ίδιες σε όλες τις περιπτώσεις.
Οι άγονες γραμμές ως εργαλείο μετάβασης
Ενδιαφέρον παρουσιάζει και η πρόταση της Επιτροπής για τις συμβάσεις δημόσιας υπηρεσίας.
Οι άγονες γραμμές θα μπορούσαν, σύμφωνα με την έκθεση, να αποτελέσουν όχι μόνο μηχανισμό διασφάλισης της νησιωτικής συνδεσιμότητας, αλλά και εργαλείο για την επίτευξη περιβαλλοντικών στόχων και την ανανέωση του στόλου.
Η προσέγγιση αυτή δημιουργεί μια διαφορετική σχέση μεταξύ δημόσιας πολιτικής και ενεργειακής μετάβασης: οι συμβάσεις για τις γραμμές χαμηλής ζήτησης θα μπορούσαν να συνδεθούν με συγκεκριμένα χαρακτηριστικά πλοίων, τεχνολογίες και περιβαλλοντικές επιδόσεις.
Παράλληλα, η αξιολόγηση των υπηρεσιών δεν θα περιορίζεται στο κόστος, αλλά θα λαμβάνει υπόψη τη συχνότητα, την αξιοπιστία, τα ωράρια και την πραγματική εξυπηρέτηση των νησιωτών.
Η πράσινη μετάβαση χρειάζεται σταθερούς κανόνες
Σημαντική παράμετρος είναι και το θεσμικό περιβάλλον.
Η Επιτροπή Ανταγωνισμού προτείνει μεγαλύτερη προβλεψιμότητα και διαφάνεια στους κανόνες δρομολόγησης, ώστε οι επιχειρήσεις να μπορούν να σχεδιάζουν μακροπρόθεσμα τις επενδύσεις τους.
Για έναν κλάδο που καλείται να επενδύσει σε νέα πλοία και νέες τεχνολογίες, η σταθερότητα των κανόνων αποκτά ιδιαίτερη σημασία. Οι επενδύσεις σε ενεργειακή μετάβαση έχουν πολυετή ορίζοντα και απαιτούν μεγαλύτερη βεβαιότητα ως προς το πλαίσιο λειτουργίας της αγοράς.
Από τα δεδομένα στην ενεργειακή αποδοτικότητα
Η Επιτροπή προτείνει επίσης τη δημιουργία ενός πιο ολοκληρωμένου συστήματος συλλογής δεδομένων για την ακτοπλοϊκή αγορά.
Ζήτηση, χωρητικότητα, δρομολόγια, καθυστερήσεις, ακυρώσεις, τιμές, χαρακτηριστικά στόλου και δυνατότητες λιμένων θα πρέπει να καταγράφονται με συστηματικό και συγκρίσιμο τρόπο.
Μια τέτοια βάση δεδομένων μπορεί να αποκτήσει ιδιαίτερη σημασία και για τον ενεργειακό σχεδιασμό, καθώς επιτρέπει καλύτερη αποτύπωση των αναγκών κάθε γραμμής και των υποδομών που απαιτούνται για τη μετάβαση.
Η ενεργειακή κατανάλωση και οι ανάγκες των πλοίων δεν είναι ίδιες σε όλες τις διαδρομές. Η εποχικότητα, η διάρκεια των ταξιδιών, η συχνότητα των δρομολογίων και το μέγεθος των πλοίων διαμορφώνουν διαφορετικές απαιτήσεις.
Η νησιωτικότητα ως κρίσιμη παράμετρος
Η πράσινη μετάβαση, πάντως, δεν μπορεί να αποσυνδεθεί από τον ρόλο της ακτοπλοΐας στη νησιωτική Ελλάδα.
Όπως επισημαίνει ο ΣΕΕΝ, η ελληνική ακτοπλοΐα συνδέει περισσότερα από 115 νησιά με την ηπειρωτική χώρα και μεταξύ τους, ενώ 89 από αυτά δεν διαθέτουν αεροδρόμιο.
Η μετάβαση σε καθαρότερες τεχνολογίες θα πρέπει επομένως να πραγματοποιηθεί χωρίς να υπονομεύεται η συχνότητα, η αξιοπιστία και η οικονομική προσβασιμότητα των συνδέσεων.
Το ζητούμενο είναι μια ενεργειακή μετάβαση που θα συνδυάζει τη μείωση του περιβαλλοντικού αποτυπώματος με τη διατήρηση της συνδεσιμότητας.
«Από την πολιτική στην πράξη»
Το μήνυμα του Διονύση Θεοδωράτου για την Παγκόσμια Ημέρα Ναυτιλίας κινείται ακριβώς σε αυτή την κατεύθυνση.
Με αφετηρία το φετινό μήνυμα του Διεθνούς Ναυτιλιακού Οργανισμού, «Από την πολιτική στην πράξη: Δίνοντας ώθηση στη ναυτιλιακή αριστεία», ο πρόεδρος του ΣΕΕΝ θέτει ως προτεραιότητα τη μετατροπή των πολιτικών κατευθύνσεων σε λύσεις που μπορούν να εφαρμοστούν στην καθημερινή λειτουργία πλοίων και λιμένων.
Ο ΣΕΕΝ δηλώνει ότι θα συνεχίσει να συνεργάζεται με την Πολιτεία και τους εμπλεκόμενους φορείς, με στόχο πολιτικές που προστατεύουν το θαλάσσιο περιβάλλον, ενισχύουν την ανταγωνιστικότητα της επιβατηγού ναυτιλίας και ταυτόχρονα διασφαλίζουν τη νησιωτικότητα και την κοινωνικοοικονομική συνοχή.
