Η πράσινη μετάβαση της ευρωπαϊκής βιομηχανίας σκοντάφτει σε ένα δύσκολο χρηματοδοτικό παράδοξο: οι επιχειρήσεις που διαθέτουν τις υποδομές, την τεχνογνωσία και τα κεφάλαια για να κατασκευάσουν τις καθαρότερες μονάδες του αύριο είναι συχνά οι ίδιες που πιέζονται να περιορίσουν γρήγορα τις σημερινές τους δραστηριότητες. Εάν όμως αποδυναμωθούν πριν ολοκληρώσουν τον μετασχηματισμό τους, η Ευρώπη κινδυνεύει να χάσει και την ενεργειακή της ασφάλεια και την επενδυτική της ικανότητα.
Η μετάβαση των διυλιστηρίων δεν εξαντλείται σε μια απόφαση αλλαγής καυσίμου. Απαιτεί δισεκατομμύρια ευρώ για ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, προηγμένα βιοκαύσιμα, αποθήκευση, υδρογόνο, ενεργειακή αποδοτικότητα και λύσεις κυκλικής οικονομίας. Πρόκειται για επενδύσεις μεγάλης διάρκειας, με τεχνολογικό και ρυθμιστικό κίνδυνο, οι οποίες χρειάζονται ισχυρούς ισολογισμούς και σταθερή δυνατότητα επανεπένδυσης.
Σε αντίθεση με την παραγωγή πετρελαίου, όπου σημαντικό μέρος της αξίας προέρχεται από την κατοχή του φυσικού πόρου, στη διύλιση η ανταγωνιστικότητα κατακτάται διαρκώς. Εξαρτάται από την τεχνολογία της μονάδας, την ποιότητα των παραγόμενων καυσίμων, το ενεργειακό κόστος, τη συντήρηση, την ασφάλεια και την περιβαλλοντική επίδοση. Το περιθώριο που δημιουργείται σε έναν καλό κύκλο της αγοράς δεν είναι μόνο λογιστικό κέρδος. Είναι δυνητικό κεφάλαιο για τον επόμενο κύκλο επενδύσεων.
Η Ευρώπη, ωστόσο, έχει ήδη χάσει πάνω από το ένα πέμπτο της διυλιστικής της δυναμικότητας από το 2009. Τριάντα μεγάλες μονάδες έκλεισαν, ενώ επτά μετατράπηκαν σε βιοδιυλιστήρια. Η εξέλιξη δείχνει ότι ο μετασχηματισμός έχει αρχίσει, αλλά και ότι η βιομηχανική βάση στενεύει ταχύτερα από όσο υποχωρεί η ζήτηση για προϊόντα πετρελαίου.
Το 2024 το πετρέλαιο εξακολουθούσε να καλύπτει περίπου το 32% της παγκόσμιας κατανάλωσης ενέργειας και η ζήτησή του είχε αυξηθεί κατά 1,3% σε σχέση με το 2023. Με κατανάλωση κοντά στα 100 εκατ. βαρέλια ημερησίως, οι ανάγκες της οικονομίας δεν μπορούν να αγνοηθούν με διοικητικές αποφάσεις. Εάν η ευρωπαϊκή προσφορά μειώνεται πριν από τη ζήτηση, το κενό καλύπτεται από εισαγωγές και όχι κατ’ ανάγκην από καθαρότερες λύσεις.
Αυτό είναι το κρίσιμο σημείο για την ευρωπαϊκή πολιτική. Ένα πλαίσιο που καθιστά μη βιώσιμη τη λειτουργία ή απρόβλεπτη την απόδοση των επενδύσεων μπορεί να επιταχύνει τα λουκέτα, χωρίς να επιταχύνει στον ίδιο βαθμό την απανθρακοποίηση των μεταφορών και της βιομηχανίας. Το πιθανό αποτέλεσμα είναι διαρροή παραγωγής, κεφαλαίων και εκπομπών προς περιοχές με χαμηλότερες περιβαλλοντικές απαιτήσεις.
Η λύση δεν είναι να παγώσουν οι κλιματικοί στόχοι. Είναι να συνδεθούν με μια συνεκτική βιομηχανική στρατηγική. Οι κανόνες πρέπει να δίνουν καθαρή κατεύθυνση για τη μείωση των εκπομπών, αλλά και επαρκή χρονικό ορίζοντα, πρόσβαση σε χρηματοδότηση και κίνητρα για επενδύσεις στις νέες τεχνολογίες. Παράλληλα, η φορολογική και ρυθμιστική πολιτική πρέπει να διακρίνει τις συγκυριακές αποδόσεις από τους πόρους που δεσμεύονται για τον μετασχηματισμό.
Για την Ελλάδα, όπου τέσσερα μεγάλα διυλιστήρια διαθέτουν δυναμικότητα περίπου 24,9 εκατ. τόνων και τα καύσιμα αποτελούν περί το 26% των εξαγωγών αγαθών, το δίλημμα είναι ιδιαίτερα πρακτικό. Η χώρα έχει συμφέρον να επιταχύνει τη μετάβαση αυτών των μονάδων, αλλά και να διαφυλάξει την ανταγωνιστικότητά τους κατά τη διαδρομή. Διαφορετικά, μπορεί να χάσει μια ισχυρή εξαγωγική βάση πριν αποκτήσει την καθαρή βιομηχανία που φιλοδοξεί να την αντικαταστήσει.
Η επιτυχία της μετάβασης, τελικά, δεν θα κριθεί μόνο από το πόσες παλιές εγκαταστάσεις έκλεισαν. Θα κριθεί από το πόσες νέες επενδύσεις πραγματοποιήθηκαν, πόση παραγωγή παρέμεινε στην Ευρώπη και αν οι πολίτες και οι επιχειρήσεις συνέχισαν να έχουν ασφαλή πρόσβαση στην ενέργεια. Η βιωσιμότητα χωρίς ανταγωνιστικότητα κινδυνεύει να γίνει εξάρτηση. Και η ανταγωνιστικότητα χωρίς μετάβαση δεν έχει μέλλον. Η ευρωπαϊκή πολιτική χρειάζεται και τα δύο ταυτόχρονα.
