Συνολικό πλαίσιο, που θα έπρεπε εδώ και δεκαετίες να ισχύει, για τη χωροθέτηση των Ανανεώσιμων Πηγών Ενέργειας και των εγκαταστάσεων αποθήκευσης μπαίνει στην εκκίνηση εφαρμογής, με τη θέση σε ισχύ του νέου Ειδικού Χωροταξικού Πλαισίου για τις ΑΠΕ με τη σχετική υπουργική απόφαση.
Έτσι, το νέο καθεστώς επιχειρεί να επανακαθορίσει τους όρους ανάπτυξης των ενεργειακών έργων, εισάγοντας αυστηρότερους περιορισμούς και σαφέστερες ζώνες αποκλεισμού, με ορίζοντα την επίτευξη των ενεργειακών στόχων της Ελλάδας έως το 2050.
Οι νέες ρυθμίσεις, όπως χαρακτηριστικά αναφέρει το ΥΠΕΝ, λαμβάνουν υπόψη τις περιβαλλοντικές, κοινωνικές και οικονομικές συνθήκες που έχουν διαμορφωθεί τα τελευταία χρόνια και καλύπτουν πλέον ένα ευρύ φάσμα τεχνολογιών, από τα φωτοβολταϊκά και τα αιολικά έως τα μικρά υδροηλεκτρικά, τη βιομάζα, τη γεωθερμία και τα συστήματα αποθήκευσης.
Φωτοβολταϊκά: Όριο κάλυψης 1,5% ανά Περιφερειακή Ενότητα
Ιδιαίτερα αυστηρό είναι το νέο καθεστώς για τη χωροθέτηση φωτοβολταϊκών σταθμών, όπου η Ελλάδα ήδη έχει πρωτιά στην Ευρώπη. Έτσι, το Ειδικό Χωροταξικό καθορίζει εκτεταμένες περιοχές αποκλεισμού, με στόχο να περιοριστούν οι πιέσεις στο φυσικό και πολιτιστικό περιβάλλον, αλλά και στην αγροτική γη.
Η εγκατάσταση νέων φωτοβολταϊκών δεν επιτρέπεται, μεταξύ άλλων, στις προστατευόμενες περιοχές του δικτύου NATURA 2000, σε δάση και δασικές εκτάσεις, υγροτόπους Ραμσάρ και μικρούς νησιωτικούς υγροτόπους, εθνικούς δρυμούς, αισθητικά δάση και κηρυγμένα μνημεία της φύσης. Εκτός χωροθέτησης τίθενται επίσης τα «Τοπία Ιδιαίτερου Φυσικού Κάλλους», περιοχές προστασίας της πολιτιστικής κληρονομιάς, προστατευόμενες αναβαθμίδες, Περιοχές Άνευ Δρόμων και ακτές κολύμβησης.
Κεντρική αλλαγή αποτελεί και η θέσπιση ανώτατου ορίου στην κάλυψη γης από νέες φωτοβολταϊκές εγκαταστάσεις. Σε επίπεδο Περιφερειακής Ενότητας, το συνολικό ποσοστό δεν μπορεί να υπερβαίνει το 1,5% της έκτασης, με το μέτρο να αποσκοπεί στη διατήρηση της ισορροπίας μεταξύ ενεργειακής ανάπτυξης, αγροτικής παραγωγής και τοπίου.
Στις ζώνες αποκλεισμού περιλαμβάνονται ακόμη ιστορικοί τόποι, αρχαία και μεταγενέστερα του 1830 χαρακτηρισμένα μνημεία, καθώς και περιοχές όπου βρίσκονται πηγές υδροληψίας νερού ανθρώπινης κατανάλωσης.
Ειδικοί περιορισμοί προβλέπονται για τα πλωτά φωτοβολταϊκά, τα οποία δεν μπορούν να εγκαθίστανται σε καταδυτικά πάρκα, νεότερα ναυάγια, περιοχές αγκυροβολίας και τεχνητά υποβρύχια αξιοθέατα. Για έργα στον θαλάσσιο χώρο και σε λίμνες λαμβάνονται επιπλέον υπόψη τα αλιευτικά πεδία.
Αιολικά: Αποκλεισμοί και «φρένο» πάνω από τα 1.200 μέτρα
Αντίστοιχα αυστηρό είναι το πλαίσιο για τα αιολικά πάρκα. Μεταξύ των βασικών περιορισμών περιλαμβάνεται η απαγόρευση εγκατάστασης σε περιοχές με υψόμετρο άνω των 1.200 μέτρων, καθώς και στην Αττική και τη Μητροπολιτική Περιοχή Θεσσαλονίκης.
Αποκλεισμοί ισχύουν επίσης σε υγροτόπους Ραμσάρ και μικρούς νησιωτικούς υγροτόπους, «Τοπία Ιδιαίτερου Φυσικού Κάλλους», πυρήνες εθνικών δρυμών και συγκεκριμένες ζώνες προστασίας της φύσης.
Πρόσθετοι περιορισμοί αφορούν νησιά με έκταση μικρότερη των 300 τετραγωνικών χιλιομέτρων, με εξαιρέσεις για κρίσιμες υποδομές και λόγους ασφάλειας. Παράλληλα, περιορίζεται η χωροθέτηση σε εκτός σχεδίου περιοχές όπου προβλέπονται χρήσεις τουρισμού και αναψυχής, σε ενεργές λατομικές, μεταλλευτικές και εξορυκτικές ζώνες, σε Περιοχές Άνευ Δρόμων και σε ακτές κολύμβησης.
Το νέο πλαίσιο διευρύνει παράλληλα τις ζώνες αποκλεισμού ώστε να περιλαμβάνουν ιστορικούς τόπους, αρχαία μνημεία, μεταγενέστερα του 1830 χαρακτηρισμένα μνημεία, περιοχές με πηγές νερού ανθρώπινης κατανάλωσης και απάτητες παραλίες. Για τον νησιωτικό χώρο προβλέπονται ειδικότεροι κανόνες, μεταξύ των οποίων και ανώτατα όρια στην κάλυψη του εδάφους από αιολικές εγκαταστάσεις.
Εξαίρεση για τις Ζώνες Ειδικής Προστασίας
Στις Ζώνες Ειδικής Προστασίας του δικτύου NATURA 2000, οι οποίες έχουν ως αντικείμενο την προστασία της ορνιθοπανίδας, η εγκατάσταση αιολικών σταθμών επιτρέπεται μόνο κατ’ εξαίρεση. Απαραίτητη προϋπόθεση είναι να προβλέπεται ρητά στην εγκεκριμένη Ειδική Περιβαλλοντική Μελέτη και το διαθέσιμο αιολικό δυναμικό να υπερβαίνει τα 7,5 m/s.
Παράλληλα, αποκλείεται η εγκατάσταση νέων αιολικών σταθμών στις περιοχές των κατηγοριών Α και Β του νέου Ειδικού Χωροταξικού Πλαισίου για τον Τουρισμό.
Η «ριζική ανανέωση» αλλάζει το μεταβατικό καθεστώς
Σημαντική διαφοροποίηση της τελικής ρύθμισης αποτελεί η δυνατότητα «ριζικής ανανέωσης» για έργα που εμπίπτουν στις μεταβατικές διατάξεις. Υπό τις προβλεπόμενες προϋποθέσεις, ώριμα έργα μπορούν να προχωρούν σε ουσιαστικότερες παρεμβάσεις και να εκδίδουν, τροποποιούν ή ανανεώνουν άδειες και εγκρίσεις με βάση το προηγούμενο θεσμικό καθεστώς.
Η μεταβατική ρύθμιση αποκτά έτσι ευρύτερο χαρακτήρα και δεν περιορίζεται απλώς στη διατήρηση της υφιστάμενης κατάστασης. Παρέχει περιθώριο για την εξέλιξη επενδύσεων που έχουν ήδη προχωρήσει σημαντικά στην αδειοδοτική διαδικασία.
Μεγαλύτερη προστασία για τα υφιστάμενα έργα
Η τελική υπουργική απόφαση εμφανίζεται ευνοϊκότερη για τις εγκαταστάσεις που λειτουργούν νόμιμα κατά την έναρξη ισχύος του νέου πλαισίου. Τα έργα αυτά διατηρούνται έως την παύση της λειτουργίας τους, ενώ οι ανανεώσεις των απαιτούμενων αδειών μπορούν, υπό τις προβλεπόμενες εξαιρέσεις, να πραγματοποιούνται σύμφωνα με το προηγούμενο καθεστώς.
Ανάλογη πρόβλεψη ισχύει για τις ήδη εκδοθείσες άδειες εγκατάστασης, οι οποίες εξακολουθούν να ισχύουν μέχρι τη λήξη τους. Παράλληλα, παρέχεται ρητά η δυνατότητα τροποποίησής τους και για την προσθήκη συστημάτων αποθήκευσης.
Το ίδιο μεταβατικό μοντέλο εφαρμόζεται και στις λοιπές άδειες και εγκρίσεις που απαιτούνται για την υλοποίηση των έργων.
Η αποθήκευση ενέργειας αποκτά κεντρικό ρόλο
Για πρώτη φορά, τα συστήματα αποθήκευσης ενέργειας εντάσσονται με σαφήνεια στο χωροταξικό πλαίσιο. Η νέα πρόβλεψη αφορά τόσο αυτοτελείς εγκαταστάσεις όσο και την προσθήκη συστημάτων αποθήκευσης σε υφιστάμενα έργα.
Ειδικότερα, η τελική ρύθμιση προβλέπει δυνατότητα τροποποίησης αδειών εγκατάστασης, Αποφάσεων Έγκρισης Περιβαλλοντικών Όρων και Πρότυπων Περιβαλλοντικών Δεσμεύσεων, ώστε να συμπεριληφθούν συστήματα αποθήκευσης.
Ιδιαίτερη σημασία έχει η πρόβλεψη ότι η προσθήκη αποθήκευσης μπορεί, υπό συγκεκριμένες προϋποθέσεις, να υπαχθεί στο προηγούμενο καθεστώς ακόμη και όταν η αρμόδια περιβαλλοντική αρχή κρίνει ότι απαιτείται νέα Μελέτη Περιβαλλοντικών Επιπτώσεων για την τροποποίηση.
Ανάλογες ρυθμίσεις προβλέπονται για έργα που διαθέτουν Πρότυπες Περιβαλλοντικές Δεσμεύσεις ή βεβαίωση απαλλαγής από περιβαλλοντική αδειοδότηση.
Ποιες εγκαταστάσεις εξαιρούνται
Σημειώνεται ότι, το νέο Ειδικό Χωροταξικό καλύπτει τις βασικές τεχνολογίες ΑΠΕ και αποθήκευσης, από φωτοβολταϊκά και αιολικά έως μικρά υδροηλεκτρικά, μονάδες βιομάζας, βιοαερίου, βιορρευστών και παραγωγής βιομεθανίου, γεωθερμικές εγκαταστάσεις και συστήματα αποθήκευσης, όπως οι μπαταρίες.
Ωστόσο, από το πεδίο εφαρμογής εξαιρούνται συγκεκριμένες κατηγορίες. Σε αυτές περιλαμβάνονται έργα που ήδη λειτουργούν ή βρίσκονται σε προχωρημένο στάδιο αδειοδότησης, μικρές εγκαταστάσεις ΑΠΕ που απαλλάσσονται από αδειοδοτικές διαδικασίες, μεγάλα υδροηλεκτρικά και έργα αντλησιοταμίευσης.
Εξαιρούνται επίσης φωτοβολταϊκά σε στέγες κτιρίων, ακάλυπτους χώρους οικοπέδων και τεχνητές ή κατασκευασμένες επιφάνειες, καθώς και σταθμοί παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας από κυματική ενέργεια και άλλες μορφές ενέργειας. Εκτός πλαισίου παραμένουν ακόμη οι εγκαταστάσεις παραγωγής ανανεώσιμου υδρογόνου και τα συνοδά έργα των σταθμών ΑΠΕ.
Οι ενστάσεις της αγοράς για τα αιολικά
Οι περιορισμοί, πάντως, που φέρνει το ΕΧΠ, έχουν προκαλέσει αντιδράσεις στον κλάδο της αιολικής ενέργειας. Εκπρόσωποι της αγοράς εκτιμούν ότι το νέο πλαίσιο αποκλείει σημαντικό τμήμα των περιοχών με υψηλό αιολικό δυναμικό, υποστηρίζοντας ότι περίπου το 61% της ελληνικής επικράτειας, μεταξύ άλλων ορεινές και νησιωτικές περιοχές με υψηλές αποδόσεις, καθίσταται μη διαθέσιμο για νέα έργα.
Κατά την ίδια εκτίμηση, ο περιορισμός των διαθέσιμων θέσεων μπορεί να οδηγήσει σε χαμηλότερους συντελεστές παραγωγικότητας των νέων πάρκων. Αυτό, με τη σειρά του, θα μπορούσε να αυξήσει το κόστος επίτευξης των ενεργειακών στόχων, καθώς θα απαιτούνται περισσότερες εγκαταστάσεις και συνοδές υποδομές για την παραγωγή της ίδιας ποσότητας ηλεκτρικής ενέργειας.
Ο κλάδος εκφράζει ακόμη επιφυλάξεις για την επιστημονική τεκμηρίωση ορισμένων περιορισμών και θέτει ζήτημα συμβατότητας συγκεκριμένων προβλέψεων με το εθνικό και ευρωπαϊκό θεσμικό πλαίσιο.
Θετικότερη αποτίμηση από τον κλάδο των φωτοβολταϊκών
Πιο θετική είναι, σε γενικές γραμμές, η πρώτη αποτίμηση από την αγορά των φωτοβολταϊκών, χωρίς όμως να απουσιάζουν οι ενστάσεις. Οι φορείς του κλάδου ζητούν αλλαγές σε επιμέρους προβλέψεις, κυρίως ως προς την οριζόντια απαγόρευση εγκατάστασης φωτοβολταϊκών σε όλες τις περιοχές NATURA 2000 και στις δασικές εκτάσεις.
Όπως υποστηρίζουν, μια ενιαία απαγόρευση δεν λαμβάνει κατ’ ανάγκη υπόψη τα διαφορετικά χαρακτηριστικά κάθε περιοχής ούτε τους ειδικούς στόχους προστασίας της. Εκτιμούν επίσης ότι ορισμένες από τις συγκεκριμένες ρυθμίσεις μπορεί να υιοθετήθηκαν περισσότερο ως μέσο εξισορρόπησης μεταξύ των διαφορετικών τεχνολογιών ΑΠΕ και ως απάντηση στις αντιδράσεις που έχουν εκδηλωθεί για τα αιολικά, παρά στη βάση ειδικής αξιολόγησης των επιπτώσεων των φωτοβολταϊκών.
