Για χρόνια, η ατμοσφαιρική ρύπανση στη Βόρεια Μακεδονία παρουσιαζόταν ως περιβαλλοντικό πρόβλημα – όμως, σύμφωνα με την πρωτοβουλία 02 Initiative με έδρα τα Σκόπια, πρόκειται για κάτι πολύ πιο σοβαρό: μια πλήρους κλίμακας έκτακτη ανάγκη δημόσιας υγείας που συνεχίζει να κοστίζει ζωές με έναν από τους υψηλότερους ρυθμούς στην Ευρώπη.
Η οργάνωση, που εργάζεται για την προστασία της φύσης και τη διασφάλιση ενός καθαρού και υγιούς περιβάλλοντος, προειδοποιεί ότι η χώρα παραμένει στην κορυφή των ευρωπαϊκών κατατάξεων όσον αφορά τους θανάτους που συνδέονται με την έκθεση σε τοξικό αέρα. Μόνο το 2023, η Βόρεια Μακεδονία κατέγραψε 222 θανάτους ανά 100.000 κατοίκους που σχετίζονται με τη ρύπανση από PM2.5 – το υψηλότερο ποσοστό στην ήπειρο.
Αυτό που καθιστά την κατάσταση ιδιαίτερα ανησυχητική, σύμφωνα με την ομάδα, είναι η φύση των ίδιων των ρύπων. Τα λεπτά αιωρούμενα σωματίδια (PM2.5), τα καυσαέρια ντίζελ, το βενζόλιο, οι πολυκυκλικοί αρωματικοί υδρογονάνθρακες, τα βαρέα μέταλλα από τη βιομηχανία και οι ενώσεις που απελευθερώνονται από την καύση ξύλου, άνθρακα και πετρελαίου κατατάσσονται από τον Διεθνή Οργανισμό Έρευνας για τον Καρκίνο (IARC) ως καρκινογόνες ουσίες Ομάδας 1 – δηλαδή ουσίες αποδεδειγμένα καρκινογόνες για τον άνθρωπο. Ωστόσο, παρά τους καλά τεκμηριωμένους κινδύνους, οι διαδοχικές κυβερνήσεις δεν κατάφεραν να ανταποκριθούν στην κλίμακα της απειλής.
Η 02 Initiative υποστηρίζει ότι ακόμη και η δυνατότητα της χώρας να κατανοήσει το βάθος του προβλήματος υπονομέυεται σοβαρά. Σχεδόν το 30% του συστήματος παρακολούθησης της ποιότητας του αέρα της Βόρειας Μακεδονίας δεν λειτουργεί σήμερα. Σύμφωνα με επίσημα στοιχεία που επικαλείται η οργάνωση, 39 όργανα μέτρησης είναι εκτός λειτουργίας, ορισμένα εδώ και πάνω από τρία χρόνια, κυρίως επειδή δεν αγοράστηκαν ποτέ ανταλλακτικά.
Παράλληλα, οι μετρήσεις που απαιτούνται από τον νόμο για βαρέα μέταλλα, βενζόλιο, βενζο(α)πυρένιο, τη χημική σύσταση των PM2.5 και τις πρόδρομες ουσίες του όζοντος απουσιάζουν σε μεγάλο βαθμό από το εθνικό δίκτυο παρακολούθησης.
Ως αποτέλεσμα, ούτε το κοινό ούτε οι αρμόδιοι φορείς δημόσιας υγείας έχουν σαφή εικόνα των συγκεντρώσεων ορισμένων από τους πιο επικίνδυνους ρύπους στην ατμόσφαιρα – πολλοί από τους οποίους είναι επιβεβαιωμένα καρκινογόνοι. Η σημερινή κυβέρνηση βρίσκεται στην εξουσία εδώ και έναν χρόνο και επτά μήνες και, σύμφωνα με την οργάνωση, δεν έχουν εισαχθεί συστηματικές βελτιώσεις, παρά τις προηγούμενες απαιτήσεις για χρηματοδότηση όταν οι ίδιοι πολιτικοί παράγοντες βρίσκονταν στην αντιπολίτευση.
Πέρα από την έλλειψη δεδομένων, τα πρότυπα που χρησιμοποιούνται για να κριθεί αν ο αέρας είναι ασφαλής είναι από μόνα τους παραπλανητικά, υποστηρίζει η ομάδα. Τα εθνικά και ευρωπαϊκά όρια ρύπανσης αποτελούν πολιτικούς και οικονομικούς συμβιβασμούς και όχι όρια σχεδιασμένα για την προστασία της ανθρώπινης υγείας. Όταν συγκρίνονται με ανεξάρτητες οδηγίες βασισμένες στην υγεία, τα επίπεδα ρύπανσης σε όλη τη Βόρεια Μακεδονία παραμένουν επικίνδυνα υψηλά.
Αυτό είναι πιο εμφανές στην έκθεση της χώρας στα PM2.5, τα μικρότερα και πιο επιβλαβή αιωρούμενα σωματίδια. Σύμφωνα με την ανάλυση της 02 Initiative, τα επίπεδα PM2.5 δεν έχουν παρουσιάσει ουσιαστική βελτίωση τα τελευταία πέντε χρόνια. Οι εποχικές διακυμάνσεις παραμένουν ακραίες. Τον χειμώνα, οι συγκεντρώσεις φτάνουν έως και 18 φορές πάνω από τα όρια ασφαλείας για την υγεία. Ακόμη και εκτός της περιόδου θέρμανσης, τα επίπεδα παραμένουν έως και 3,5 φορές υψηλότερα από αυτά που οι ειδικοί θεωρούν ασφαλή.
Ίσως το πιο ανησυχητικό είναι ότι ακόμη και το Λαζαρόπολε, το οποίο θεωρείται ευρέως μία από τις καθαρότερες και πιο παρθένες περιοχές της Βόρειας Μακεδονίας, δεν πληροί τα βασικά πρότυπα προστασίας της υγείας για τα PM2.5. Την ίδια στιγμή, πόλεις όπως η Γευγελή, το Μπερόβο, το Μιλαδίνοβτσι, η Μπίτολα, το Γκόστιβαρ και η Στρούμιτσα καταγράφουν συχνά χαμηλότερες τιμές NO₂ από το Λαζαρόπολε – ένα παράδοξο που δείχνει πόσο βαθιά έχει διεισδύσει η ρύπανση από την κυκλοφορία των οχημάτων στον αέρα της χώρας.
Η ρύπανση από PM10 ακολουθεί παρόμοιο μοτίβο. Τον χειμώνα, οι συγκεντρώσεις φτάνουν έως και 7,5 φορές πάνω από τα ασφαλή όρια, ενώ το καλοκαίρι ανεβαίνουν έως και 2,5 φορές πάνω από τα συνιστώμενα επίπεδα. Μόνο το Λαζαρόπολε παραμένει εντός αποδεκτών προτύπων υγείας για τα PM10, γεγονός που προσφέρει μικρή παρηγοριά, δεδομένης της αποτυχίας του σε άλλους ρύπους.
Ένας από τους πιο υποτιμημένους κινδύνους, σύμφωνα με την οργάνωση, είναι το διοξείδιο του αζώτου (NO₂), ένας ρύπος που παράγεται κυρίως από την κυκλοφορία των οχημάτων και την καύση ορυκτών καυσίμων. Οι μετρήσεις δείχνουν ότι τον χειμώνα οι συγκεντρώσεις NO₂ φτάνουν έως και 4,5 φορές πάνω από τα όρια υγείας, ενώ το καλοκαίρι αγγίζουν έως και τέσσερις φορές πάνω από τα ασφαλή επίπεδα. Τα Σκόπια καταγράφουν σταθερά τις υψηλότερες συγκεντρώσεις, αλλά αυξημένα επίπεδα παρατηρούνται επίσης στο Τέτοβο, το Καβαντάρτσι, το Κίτσεβο και την Οχρίδα, ιδιαίτερα κοντά σε δρόμους με έντονη κυκλοφορία.
Παρά τα αυξανόμενα στοιχεία, η 02 Initiative αναφέρει ότι η κυβέρνηση και οι τοπικές αρχές δεν έχουν εφαρμόσει σοβαρές, συστηματικές πολιτικές στους τομείς που έχουν τη μεγαλύτερη σημασία: τη θέρμανση των νοικοκυριών, τις μεταφορές, τη βιομηχανία και τις κατασκευές.
