Μια νέα, ιδιαίτερα επικίνδυνη φάση της ενεργειακής κρίσης στη Μέση Ανατολή ανοίγει, με την Ελλάδα να βρίσκεται μεταξύ των ευρωπαϊκών οικονομιών που έχουν πολλούς λόγους να παρακολουθούν στενά τις εξελίξεις. Η αντιπαράθεση ΗΠΑ–Ιράν μεταφέρεται πλέον με μεγαλύτερη ένταση στο οικονομικό και ενεργειακό πεδίο, με την Ουάσιγκτον να προετοιμάζει ένα νέο, εξαιρετικά αυστηρό πακέτο κυρώσεων και την Τεχεράνη να απειλεί ότι η απάντησή της μπορεί να φτάσει έως τη διακοπή των πετρελαϊκών εξαγωγών από τον Περσικό Κόλπο.
Η αγορά πετρελαίου έχει ήδη ενσωματώσει σημαντικό γεωπολιτικό premium. Το Brent κινείται το πρωί της Δευτέρας στην περιοχή των 93 δολαρίων το βαρέλι, υποχωρώντας περισσότερο από 1%, μετά όμως από άνοδο άνω του 5% την προηγούμενη εβδομάδα. Την Παρασκευή είχε κλείσει στα 94,39 δολάρια το βαρέλι, καθώς οι επενδυτές προεξοφλούσαν αυξανόμενο κίνδυνο περιορισμού της προσφοράς από τη Μέση Ανατολή.
Η σημερινή διόρθωση, επομένως, δεν αποτελεί απαραίτητα ένδειξη αποκλιμάκωσης. Αντίθετα, αποδίδεται σε μεγάλο βαθμό σε κατοχύρωση κερδών και στην αναμονή για το εύρος των νέων αμερικανικών μέτρων. Η αγορά περιμένει να διαπιστώσει εάν οι κυρώσεις θα περιοριστούν στο Ιράν ή εάν θα επεκταθούν και σε χώρες και επιχειρήσεις που εξακολουθούν να συναλλάσσονται με την Τεχεράνη.
Η απειλή που αλλάζει τα δεδομένα
Το στοιχείο που προκαλεί τη μεγαλύτερη ανησυχία είναι η νέα προειδοποίηση της ιρανικής ηγεσίας ότι, εάν συνεχιστεί αυτό που χαρακτηρίζει «οικονομικό πόλεμο», μπορεί να επιχειρήσει να εμποδίσει συνολικά τις εξαγωγές πετρελαίου από τον Κόλπο.
Μια τέτοια εξέλιξη θα ξεπερνούσε κατά πολύ το ζήτημα των ίδιων των ιρανικών εξαγωγών. Το πραγματικό διακύβευμα είναι η δυνατότητα μεταφοράς πετρελαίου και άλλων ενεργειακών προϊόντων από ολόκληρη την περιοχή μέσω των Στενών του Ορμούζ.
Και η κατάσταση στη ναυσιπλοΐα είναι ήδη εξαιρετικά προβληματική. Η κίνηση εμπορικών πλοίων μέσω των Στενών έχει υποχωρήσει περίπου 90% σε σχέση με τα επίπεδα πριν από τη σύγκρουση. Το Σαββατοκύριακο λιγότερα από 20 πλοία μεταφοράς εμπορευμάτων πέρασαν από το κρίσιμο θαλάσσιο πέρασμα, με μόλις τέσσερα να καταγράφονται την Κυριακή.
Αυτό είναι ίσως το σημαντικότερο στοιχείο πίσω από την επιμονή των υψηλών τιμών του πετρελαίου. Η αγορά δεν αντιμετωπίζει πλέον μόνο έναν θεωρητικό γεωπολιτικό κίνδυνο. Αντιμετωπίζει πραγματικό περιορισμό της ναυσιπλοΐας σε μία από τις σημαντικότερες ενεργειακές αρτηρίες του πλανήτη.
Γιατί αφορά άμεσα την Ελλάδα
Για την ελληνική οικονομία το πρώτο κανάλι μετάδοσης είναι προφανές τα καύσιμα.
Η διατήρηση του Brent πάνω από τα 90 δολάρια και κυρίως μια ενδεχόμενη νέα εκτίναξή του δημιουργούν συνθήκες για πρόσθετες πιέσεις στις διεθνείς τιμές βενζίνης και diesel. Η επίπτωση στις ελληνικές αντλίες δεν είναι αυτόματη ούτε ισόποση, καθώς μεσολαβούν οι διεθνείς τιμές των προϊόντων, η ισοτιμία ευρώ-δολαρίου, τα περιθώρια διύλισης και εμπορίας και η φορολογία. Ωστόσο, μια παρατεταμένη άνοδος του αργού δύσκολα μπορεί να αφήσει ανεπηρέαστη τη λιανική.
Ακόμη μεγαλύτερη σημασία αποκτά αυτή τη στιγμή το diesel. Η κρίση δεν αφορά μόνο την ποσότητα αργού πετρελαίου που φτάνει στις αγορές, αλλά και την επάρκεια συγκεκριμένων ποιοτήτων αργού και διυλισμένων προϊόντων.
Οι αγορές μεσαίων αποσταγμάτων εμφανίζουν ήδη σημαντική ένταση, ενώ τα περιθώρια στο gasoil έχουν κινηθεί σε εξαιρετικά υψηλά επίπεδα. Αυτό σημαίνει ότι ακόμη και χωρίς μια νέα μεγάλη άνοδο του Brent, το diesel μπορεί να παραμείνει ακριβό λόγω των προβλημάτων στην ίδια την αλυσίδα διύλισης και εφοδιασμού.
Ο δεύτερος κίνδυνος είναι το ηλεκτρικό ρεύμα
Η δεύτερη γραμμή μετάδοσης της κρίσης στην Ελλάδα περνά από το φυσικό αέριο και την ηλεκτρική ενέργεια.
Η ελληνική αγορά ηλεκτρισμού έχει πλέον πολύ υψηλότερη συμμετοχή των ΑΠΕ σε σχέση με το παρελθόν, γεγονός που περιορίζει την έκθεση στις διεθνείς τιμές καυσίμων. Ωστόσο, οι μονάδες φυσικού αερίου εξακολουθούν να παίζουν καθοριστικό ρόλο στη διαμόρφωση της οριακής τιμής, ιδιαίτερα τις ώρες χαμηλής παραγωγής από ΑΠΕ και υψηλής ζήτησης.
Ο Περσικός Κόλπος δεν είναι μόνο πετρελαϊκή αρτηρία. Είναι κρίσιμος και για τις παγκόσμιες ροές LNG. Οποιαδήποτε νέα σοβαρή διαταραχή στη ναυσιπλοΐα μπορεί να προκαλέσει άνοδο των διεθνών τιμών φυσικού αερίου και LNG και, μέσω αυτών, να μεταφερθεί στις ευρωπαϊκές αγορές ηλεκτρισμού.
Για την Ελλάδα αυτό σημαίνει ότι ένα παρατεταμένο ενεργειακό σοκ θα μπορούσε να ανακόψει τη σημαντική αποκλιμάκωση του ενεργειακού κόστους που έχει καταγραφεί σε σχέση με τις κορυφώσεις της προηγούμενης κρίσης.
Η Ελλάδα έχει όμως και μια δεύτερη έκθεση τη ναυτιλία
Υπάρχει παράλληλα μια ιδιαιτερότητα που διαφοροποιεί την Ελλάδα από τις περισσότερες ευρωπαϊκές οικονομίες: η ελληνόκτητη ναυτιλία.
Η ένταση στα Στενά του Ορμούζ επηρεάζει άμεσα τα δεξαμενόπλοια, τις ασφαλιστικές καλύψεις, τα war-risk premiums, τους ναύλους και συνολικά το κόστος μεταφοράς ενεργειακών προϊόντων.
Η δραματική μείωση των διελεύσεων δείχνει ότι ο κίνδυνος δεν είναι θεωρητικός. Για τους πλοιοκτήτες δημιουργείται ένα ιδιόμορφο περιβάλλον: από τη μία αυξάνονται οι επιχειρησιακοί και ασφαλιστικοί κίνδυνοι, από την άλλη ο περιορισμός της διαθέσιμης μεταφορικής ικανότητας και οι μεγαλύτερες αποστάσεις μπορούν να οδηγήσουν σε ισχυρή άνοδο των ναύλων.
Για μια χώρα με το μέγεθος της ελληνικής εμπορικής ναυτιλίας, η εξέλιξη αυτή αποκτά ιδιαίτερη οικονομική σημασία.
Το δύσκολο σενάριο για το Brent
Το βασικό σενάριο της αγοράς εξακολουθεί να μην είναι η πλήρης διακοπή των ροών από τον Περσικό Κόλπο. Όσο παραμένουν διαθέσιμες έστω και περιορισμένες διελεύσεις και δεν σημειώνεται γενικευμένη επίθεση στις πετρελαϊκές εγκαταστάσεις της περιοχής, υπάρχουν μηχανισμοί που συγκρατούν τις τιμές.
Αυτό ακριβώς εξηγεί γιατί το Brent βρίσκεται κοντά στα 93 δολάρια και όχι πολύ υψηλότερα.
Το δυσμενές σενάριο, όμως, είναι διαφορετικό. Εάν οι νέες αμερικανικές κυρώσεις προκαλέσουν ιρανικά αντίμετρα, εάν αυξηθούν τα περιστατικά εναντίον πλοίων ή εάν περιοριστούν ακόμη περισσότερο οι εξαγωγές μεγάλων παραγωγών του Κόλπου, η αγορά θα χρειαστεί να τιμολογήσει πραγματική απώλεια προσφοράς.
Και τότε η συζήτηση δεν θα αφορά πλέον εάν το Brent θα παραμείνει πάνω από τα 90 δολάρια, αλλά πόσο γρήγορα μπορεί να επιστρέψει πάνω από τα 100.
Ο φόβος επιστροφής του ενεργειακού πληθωρισμού
Για την ελληνική οικονομία αυτό είναι ίσως το σημαντικότερο μακροοικονομικό ρίσκο.
Μια παρατεταμένη περίοδος υψηλών τιμών πετρελαίου θα αυξήσει το κόστος μεταφορών, παραγωγής και διανομής, επηρεάζοντας σταδιακά πολύ περισσότερα προϊόντα από τα καύσιμα. Παράλληλα, η άνοδος του φυσικού αερίου μπορεί να μεταφερθεί στο ηλεκτρικό ρεύμα.
Με άλλα λόγια, η κρίση του Ορμούζ μπορεί να λειτουργήσει ως εισαγόμενος πληθωριστικός μηχανισμός ακριβώς τη στιγμή που οι ευρωπαϊκές οικονομίες προσπαθούν να αφήσουν πίσω τους το προηγούμενο ενεργειακό σοκ.
Γι’ αυτό και η σημερινή υποχώρηση του Brent δεν πρέπει να δημιουργεί εφησυχασμό. Η πραγματική είδηση δεν είναι ότι το πετρέλαιο έχασε ένα δολάριο μέσα σε λίγες ώρες.
Είναι ότι η σημαντικότερη ενεργειακή αρτηρία του πλανήτη λειτουργεί με δραματικά περιορισμένη κίνηση, οι ΗΠΑ ετοιμάζουν νέα οικονομική επίθεση κατά της Τεχεράνης και το Ιράν απειλεί να μετατρέψει την ενεργειακή τροφοδοσία ολόκληρου του Κόλπου σε όπλο.
Και για την Ελλάδα, η απόσταση από τα Στενά του Ορμούζ μέχρι την αντλία του πρατηρίου, τον λογαριασμό ηλεκτρικού ρεύματος και τον πληθωρισμό μπορεί να αποδειχθεί πολύ μικρότερη απ’ όσο δείχνει ο χάρτης.
