Μια νέα ενεργειακή πραγματικότητα διαμορφώνεται στα ανατολικά σύνορα της Ευρώπης, λίγες εβδομάδες πριν από την πλήρη ενεργοποίηση της ευρωπαϊκής απαγόρευσης εισαγωγής ρωσικού υγροποιημένου φυσικού αερίου (LNG), την 1η Ιανουαρίου του 2027.
Η Ρωσία επιχειρεί να αναδιατάξει τις εξαγωγές της, αξιοποιώντας την Τουρκία και την Κίνα, όχι μόνο ως εναλλακτικούς πελάτες, αλλά δυνητικά και ως κρίκους ενός νέου μηχανισμού εμπορίας φυσικού αερίου, που θα μπορούσε να περιορίσει την αποτελεσματικότητα των ευρωπαϊκών απαγορεύσεων.
Ο επικεφαλής της Novatek, Λεονίντ Μίχελσον, ανακοίνωσε στις 18 Νοεμβρίου, από τη Σεντζέν της Κίνας, ότι η μεγαλύτερη ιδιωτική εταιρεία φυσικού αερίου της Ρωσίας υπέγραψε συμφωνία για την προμήθεια της Τουρκίας με LNG. Παράλληλα, αποκάλυψε ότι βρίσκονται σε εξέλιξη συζητήσεις για την αύξηση των παραδόσεων και την πραγματοποίηση επενδύσεων στον τουρκικό τομέα φυσικού αερίου.
Ούτε οι ποσότητες ούτε η ταυτότητα του αντισυμβαλλομένου στην Τουρκία έχουν γίνει γνωστές.
Η χρονική συγκυρία, ωστόσο, έχει ιδιαίτερη σημασία.
Η προειδοποίηση του POLITICO
Μόλις πέντε ημέρες νωρίτερα, στις 13 Νοεμβρίου, το POLITICO είχε αναδείξει τις δυνατότητες της Μόσχας να αναπροσανατολίσει τις εξαγωγές LNG από την Αρκτική, μετά το κλείσιμο της ευρωπαϊκής αγοράς.
Μεταξύ των σεναρίων που παρουσίασε ο ενεργειακός αναλυτής του Centre for the Study of Democracy, Martin Vladimirov, ήταν η αύξηση των ρωσικών πωλήσεων προς την Τουρκία και την Κίνα, μέσω ενός μηχανισμού «εικονικής ανταλλαγής» φυσικού αερίου – virtual swap.
Μετά την ανακοίνωση της Novatek, ο ίδιος επανήλθε, υπογραμμίζοντας τη δυνατότητα της Μόσχας να διατηρήσει μέρος των ενεργειακών εσόδων της μέσω τρίτων χωρών.
Πώς λειτουργεί το τουρκικό «κόλπο»
Η Τουρκία καταναλώνει περίπου 50 δισ. κυβικά μέτρα φυσικού αερίου ετησίως και διαθέτει ένα ιδιαίτερα διαφοροποιημένο χαρτοφυλάκιο προμηθευτών.
Εισάγει φυσικό αέριο μέσω αγωγών από τη Ρωσία, το Αζερμπαϊτζάν και το Ιράν, ενώ διαθέτει επίσης εκτεταμένες υποδομές υποδοχής LNG.
Εάν η Άγκυρα αυξήσει τις εισαγωγές ρωσικού LNG για την κάλυψη της εγχώριας κατανάλωσης, μπορεί θεωρητικά να απελευθερώσει αντίστοιχες ποσότητες φυσικού αερίου άλλης προέλευσης για εξαγωγή στην Ευρώπη.
Για παράδειγμα, εισάγοντας ένα επιπλέον δισεκατομμύριο κυβικά μέτρα ρωσικού φυσικού αερίου, θα μπορούσε, υπό προϋποθέσεις, να διαθέσει στην ευρωπαϊκή αγορά ένα δισεκατομμύριο κυβικά μέτρα αερίου από άλλες πηγές.
Η Ρωσία θα διατηρούσε τα έσοδά της, η Τουρκία θα μπορούσε να αποκομίσει εμπορικό κέρδος και η Ευρώπη θα εισήγαγε φυσικό αέριο μη ρωσικής προέλευσης.
Το παράδοξο είναι ότι ο μηχανισμός αυτός δεν προϋποθέτει απαραίτητα παραβίαση των ευρωπαϊκών απαγορεύσεων. Προϋποθέτει, ωστόσο, επαρκείς υποδομές, διαθέσιμες ποσότητες και συμβάσεις που επιτρέπουν την επανεξαγωγή τους.
Το 81% του Yamal LNG κατευθύνεται στην Ευρώπη
Η ανάγκη της Ρωσίας για την εξεύρεση εναλλακτικών αγορών είναι επιτακτική.
Σύμφωνα με στοιχεία της μη κυβερνητικής οργάνωσης Urgewald, που επικαλείται το POLITICO, το 81% των καταγεγραμμένων παραδόσεων LNG από το εμβληματικό ρωσικό έργο Yamal στην Αρκτική, κατά το πρώτο δεκάμηνο του 2026, κατευθύνθηκε στην Ευρώπη.
Συνολικά, στο ίδιο διάστημα, οι χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης εισήγαγαν περίπου 12,9 εκατ. τόνους ρωσικού LNG, απορροφώντας σχεδόν το 45% των συνολικών ρωσικών εξαγωγών υγροποιημένου φυσικού αερίου.
Η απώλεια αυτής της αγοράς δημιουργεί ένα τεράστιο εμπορικό και κυρίως μεταφορικό πρόβλημα για τη Μόσχα.
Η Novatek έχει ήδη υπογράψει συμφωνία για την εξαγωγή 500.000 τόνων LNG στο Βιετνάμ από το 2027, διαπραγματεύεται αντίστοιχη συμφωνία με την Ταϊλάνδη και σχεδιάζει να κατευθύνει σημαντικό μέρος των ποσοτήτων που σήμερα απορροφά η Ευρώπη προς την Κίνα.
Ο πονοκέφαλος της Αρκτικής
Η μεταφορά του ρωσικού LNG προς την Ασία δεν είναι μια απλή υπόθεση αλλαγής του προορισμού των πλοίων.
Τα εξειδικευμένα δεξαμενόπλοια παγοθραυστικής ικανότητας που εξυπηρετούν το Yamal έχουν σχεδιαστεί για ένα σύστημα μεταφοράς που βασίζεται σε μεγάλο βαθμό στην εγγύτητα των ευρωπαϊκών λιμανιών.
Κατά τη διάρκεια του χειμώνα, η απευθείας πρόσβαση στις ασιατικές αγορές μέσω της Αρκτικής είναι ιδιαίτερα δύσκολη.
Μια εναλλακτική επιλογή είναι η μεταφόρτωση LNG στην περιοχή του Μουρμάνσκ, από εξειδικευμένα πλοία σε συμβατικά δεξαμενόπλοια.
Σύμφωνα με το POLITICO, η Ρωσία έχει αποκτήσει τα τελευταία χρόνια περίπου 20 έως 25 μεταχειρισμένα συμβατικά πλοία μεταφοράς LNG για την εξυπηρέτηση αυτού του σχεδιασμού.
Η διαδρομή προς την Ασία μέσω του περίπλου της Αφρικής μπορεί να διαρκέσει 35 έως 40 ημέρες μόνο για τη μετάβαση, αυξάνοντας σημαντικά το κόστος και τις απαιτήσεις σε διαθέσιμα πλοία.
Οι ενεργειακές συμφωνίες με την Τουρκία αποκτούν, υπό αυτό το πρίσμα, πρόσθετη αξία.
Η Βουλγαρία ως πύλη εισόδου
Το πλέον ενδιαφέρον στοιχείο για τη Νοτιοανατολική Ευρώπη είναι η δυνατότητα αξιοποίησης της συμφωνίας μεταξύ της βουλγαρικής Bulgargaz και της τουρκικής BOTAS.
Η συμφωνία, που υπεγράφη το 2023 με διάρκεια 13 ετών, εξασφαλίζει στη βουλγαρική πλευρά πρόσβαση στις τουρκικές εγκαταστάσεις LNG και στο δίκτυο μεταφοράς φυσικού αερίου της γειτονικής χώρας.
Σύμφωνα με τον Vladimirov, η Βουλγαρία θα μπορούσε να αποτελέσει την πύλη εισόδου στην ευρωπαϊκή αγορά ενός νέου τουρκικού χαρτοφυλακίου φυσικού αερίου.
Η Τουρκία θα είχε έτσι τη δυνατότητα να ενισχύσει τον ρόλο της ως περιφερειακού ενεργειακού κόμβου, ακόμη και μετά τη διακοπή των ρωσικών ροών προς την Ευρωπαϊκή Ένωση μέσω του TurkStream, που προβλέπεται για το φθινόπωρο του 2027.
Η πρόκληση για την Ελλάδα και τον Κάθετο Διάδρομο
Οι εξελίξεις δεν αφήνουν ανεπηρέαστη την Ελλάδα.
Η ελληνική στρατηγική βασίζεται στην αξιοποίηση της Ρεβυθούσας, του FSRU Αλεξανδρούπολης και των διασυνδέσεων με τη Βουλγαρία, με στόχο τη δημιουργία μιας εναλλακτικής οδού τροφοδοσίας της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης.
Μια ανταγωνιστική διαδρομή μέσω Τουρκίας και Βουλγαρίας, η οποία θα αξιοποιεί ένα ευρύ χαρτοφυλάκιο προμηθευτών, θα διεκδικεί ουσιαστικά μέρος της ίδιας αγοράς.
Η μάχη θα κριθεί στην τιμή του αερίου, στα τέλη μεταφοράς, στη διαθεσιμότητα των υποδομών και στην αξιοπιστία των προμηθειών.
Για την Ελλάδα, επομένως, δεν αρκεί το γεωπολιτικό πλεονέκτημα της συμμετοχής της στην ευρωπαϊκή στρατηγική απεξάρτησης από τη Ρωσία. Απαιτείται και ένα ανταγωνιστικό εμπορικό προϊόν.
Για τις Βρυξέλλες, από την άλλη πλευρά, ανακύπτει ένα πολύ πιο σύνθετο ερώτημα. Κατά πόσο μια απαγόρευση που βασίζεται στη χώρα προέλευσης του φυσικού αερίου μπορεί να πετύχει τον οικονομικό της στόχο σε μια παγκοσμιοποιημένη αγορά.
Γιατί η Ευρώπη μπορεί να σταματήσει να αγοράζει ρωσικό αέριο, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι η Ρωσία θα σταματήσει να κερδίζει από την ευρωπαϊκή ζήτηση.