Ο μεγαλύτερος κίνδυνος για ένα κράτος δεν είναι ο εχθρός μπροστά του, αλλά είναι ο λογαριασμός που θα έρθει μετά. Το καθεστώς του Ιράν πεπεισμένο ότι μπορούσε να κυριαρχήσει στην Μέση Ανατολή και να αναβιώσει τις άλλοτε αυτοκρατορικές φιλοδοξίες του, άδειαζε τα ταμεία του για να το πετύχει. Δημιούργησε μια οικονομική κρίση μεταμφιεσμένη σε στρατιωτικό πρόβλημα. Δεν αντιλήφθηκαν ότι η νίκη δεν σήμαινε τίποτε αν το ταμείο κατέρρεε. Πίστευε ότι ο στρατός του εχθρού ήταν η μεγαλύτερη απειλή αλλά τελικά ήταν η δική τους δαπάνη τόσο χρόνια για να υλοποιήσουν τις παράλογες φιλοδοξίες τους. Στο τέλος του Ιανουάριου 1 ευρώ αντιστοιχούσε σε 49.000 ιρανικά ριάλ σήμερα αντιστοιχεί 1.535.000!. Διεξήγαγε ένα πόλεμο ικανό να καταστρέψει την ίδια την κοινωνία που υποτίθεται ότι υπερασπιζόταν. Κυνηγούσε τη δόξα εις βάρος της σταθερότητας. Κάθε απόφαση στο πεδίο της μάχης ήταν, τελικά, απόφαση για τη δημοσιονομική φερεγγυότητα του έθνους. Και αν υπολογίσεις λάθος, δεν χάνεις μόνο στρατιώτες, χάνεις το ίδιο το κράτος. Για άλλη μια φορά αποδεικνύεται ότι οι ηγέτες που δεν μπορούν να υπολογίσουν το κόστος δεν έχουν καμία δουλειά να σχεδιάζουν τη στρατηγική. Η ηγεσία του Ιράν σπατάλησε τον πλούτο σε στρατιωτικές δαπάνες και να χρηματοδοτεί πληρεξουσίους και χρεοκόπησε το έθνος, ενώ κέρδισε ασήμαντες συμπλοκές. Διεξήγαγε μάχες που δεν χρειαζόταν να διεξαχθούν. Μια παρατεταμένη διαμάχη αρκετών δεκαετιών έφθειρε το κράτος γρηγορότερα από ό,τι ο ίδιος ο εχθρός.
Η σταδιακή αποκλιμάκωση του πολέμου στο Ιράν σηματοδοτεί όχι το τέλος μιας κρίσης, αλλά την αρχή μιας βαθύτερης γεωοικονομικής και γεωπολιτικής αναδιάταξης στη Μέση Ανατολή. Πέρα από τις στρατιωτικές επιχειρήσεις και τις εξελίξεις στο πεδίο, αυτό που διαμορφώνεται είναι μια νέα αρχιτεκτονική ισχύος, στην οποία το Ιράν δεν εξαφανίζεται, αλλά μετατρέπεται από επιθετικός περιφερειακός παίκτης σε εσωστρεφή δύναμη που αγωνίζεται για την ίδια του τη συνοχή.
Το κενό που δημιουργείται δεν μένει ακάλυπτο. Αντιθέτως, τρεις δυνάμεις – η Σαουδική Αραβία, το Ισραήλ και η Τουρκία – αναδεικνύονται ως οι βασικοί πυλώνες της νέας περιφερειακής ισορροπίας. Γύρω από αυτούς συγκροτείται ένα πιο σύνθετο σύστημα συμμαχιών και ανταγωνισμών, στο οποίο συμμετέχουν επίσης χώρες όπως η Αίγυπτος, το Πακιστάν και το Αζερμπαϊτζάν. Το ερώτημα πλέον δεν είναι ποιος θα επικρατήσει, αλλά πώς θα συνυπάρξουν.
Η παρακμή της ιρανικής περιφερειακής ισχύος είναι γεγονός πλέον. Για δεκαετίες, η γεωπολιτική της Μέσης Ανατολής καθοριζόταν από τη σκιώδη σύγκρουση ανάμεσα στο Ισραήλ και το Ιράν. Η Τεχεράνη οικοδόμησε ένα εκτεταμένο δίκτυο επιρροής μέσω μη κρατικών δρώντων, όπως η Χεζμπολάχ και η Χαμάς, επεκτείνοντας την παρουσία της από τον Λίβανο έως την Υεμένη. Ωστόσο, η αλληλουχία γεγονότων της τελευταίας εικοσαετίας, από την αμερικανική επέμβαση στο Ιράκ έως τον πόλεμο στη Συρία και την άνοδο των Χούθι, οδήγησε σε υπερεπέκταση της ιρανικής ισχύος. Η κορύφωση ήρθε μετά την επίθεση της Χαμάς το 2023, που προκάλεσε μια άμεση και σφοδρή αντίδραση του Ισραήλ.
Το αποτέλεσμα ήταν διπλό, αφενός, η αποδυνάμωση του δικτύου πληρεξουσίων του Ιράν και αφετέρου, η έκθεση των εσωτερικών του αδυναμιών. Σήμερα, βρίσκεται αντιμέτωπο με οικονομικές πιέσεις, κοινωνικές εντάσεις και φυγόκεντρες δυνάμεις που απειλούν τη συνοχή του.
Σε αυτό το πλαίσιο, η προτεραιότητα της Τεχεράνης μετατοπίζεται από την εξαγωγή ισχύος στην επιβίωση του καθεστώτος.
Οι νέοι πρωταγωνιστές είναι η Τουρκία και Σαουδική Αραβία καθώς η αποδυνάμωση του Ιράν δημιούργησε ευκαιρίες που δύο χώρες εκμεταλλεύονται με ταχύτητα.
Η Τουρκία επιδιώκει να εδραιωθεί ως ηγετική δύναμη σε μια ευρεία γεωγραφική ζώνη που εκτείνεται από την Κασπία έως τη Μεσόγειο και από τη Μαύρη Θάλασσα έως την Αραβική Χερσόνησο. Η στρατηγική της συνδυάζει στρατιωτική παρουσία, οικονομική διείσδυση και πολιτική επιρροή. Χωρίς ενέργεια, χωρίς εμπορικά πλεονάσματα, με ανεξέλεγκτο πληθωρισμό, με νόμισμα που υποτιμάται συνεχώς, με κύριο χαρακτηριστικό την υπερέκταση και την συνεχώς επιδεινούμενη οικονομική κατάσταση, θα κάνει το σφάλμα να κινεί «υπόγεια τα νήματα της ανάδυσης της χαμένης αυτοκρατορία της».
Η Σαουδική Αραβία, από την πλευρά της, επιχειρεί να διατηρήσει την πρωτοκαθεδρία της στον αραβικό κόσμο, ενώ ταυτόχρονα προσαρμόζεται σε ένα περιβάλλον όπου η ισχύς δεν βασίζεται μόνο στην ενέργεια αλλά και στη γεωπολιτική ευελιξία. Παρά τις επιφυλάξεις της απέναντι στην τουρκική άνοδο, το Ριάντ συνεργάζεται με την Άγκυρα σε κρίσιμα μέτωπα, αναγνωρίζοντας ότι η αντιπαράθεση θα ήταν κοστοβόρα. Η σχέση των δύο χωρών χαρακτηρίζεται από μια λεπτή ισορροπία όπου επικρατεί ανταγωνισμός για ηγεμονία, αλλά και συνεργασία από ανάγκη.
Το Ισραήλ σε ένα νέο περιβάλλον, αν και πέτυχε να αποδυναμώσει το Ιράν, βρίσκεται αντιμέτωπο με μια νέα πρόκληση, την ανάδυση μιας πιο συνεκτικής περιφερειακής δομής, στην οποία κυριαρχούν σουνιτικά κράτη με αυξανόμενη αυτονομία.
Για πρώτη φορά μετά από δεκαετίες, το Ισραήλ δεν αντιμετωπίζει μόνο έναν κύριο αντίπαλο, αλλά ένα πιο σύνθετο πλέγμα δυνάμεων. Παρά τις σχέσεις του με την Αίγυπτο και την Τουρκία, καθώς και τις προσπάθειες εξομάλυνσης με τη Σαουδική Αραβία, η ανάγκη για μια σταθερή περιφερειακή ισορροπία καθίσταται πιο επιτακτική. Ιδιαίτερη ανησυχία προκαλεί η αυξανόμενη επιρροή της Τουρκίας, η οποία συνδυάζει στρατιωτική ισχύ και πολιτική φιλοδοξία.
Υπάρχει και ρόλος για δευτερεύοντες δρώντες. Πέρα από τους βασικούς δρώντες, σημαντικό ρόλο διαδραματίζουν και άλλες χώρες. Η Αίγυπτος επανέρχεται ως παράγοντας σταθερότητας, ενισχύοντας τις σχέσεις της τόσο με τη Σαουδική Αραβία όσο και με την Τουρκία. Το Πακιστάν εισέρχεται πιο ενεργά στην περιφερειακή εξίσωση, ιδίως μέσω αμυντικών συνεργασιών.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει το Αζερμπαϊτζάν, το οποίο αξιοποιεί τη γεωγραφική του θέση ως γέφυρα μεταξύ Καυκάσου και Μέσης Ανατολής. Οι σχέσεις του με την Τουρκία και το Ισραήλ του επιτρέπουν να λειτουργεί ως διαμεσολαβητής σε ένα περιβάλλον όπου τα συμφέροντα συχνά συγκρούονται. Το Καζακστάν εάν αποκτήσει πρόσβαση μέσω του Ιράν προς τις θάλασσες θα διαδραματίσει ένα πολύ σημαντικό ρόλο σε ολόκληρη την περιοχή καθώς ήδη συμμετέχει στις συμφωνίες του Αβραάμ. Η Ινδία φυσικά βλέπει περισσότερο από ποτέ την δημιουργία του Ινδικού Δρόμου του Μεταξιού (IMEC- India Meddle East Corridor). Η πιθανότητα τα στενά του Ορμούζ να περάσουν σε διεθνή έλεγχο πλησιάζει.
Η Κίνα, εκτός από το φθηνό πετρέλαιο της Βενεζουέλας, θα χάσει και το φθηνό πετρέλαιο του Ιράν. Δεν θα μπορεί πλέον να έχει ενέργεια στην μισή τιμή και να εξάγει φθηνά αγαθά και να αποτελεί συστημικό κίνδυνο για την παγκόσμια οικονομία απειλώντας με κλείσιμο όλες τις βιομηχανίες του κόσμου. Οι αθέμιτες πρακτικές της Κίνας στο διεθνές εμπόριο με τα εμπορικά υπέρ-πλεονάσματα, είναι η επόμενη πρόκληση της διεθνούς κοινότητας μετά την αντιμετώπιση των διαταραχών στις εφοδιαστικές αλυσίδες που επί χρόνια δημιουργούσε το Ιράν στην ευρύτερη περιοχή.
Η στρατηγική των Ηνωμένων Πολιτειών σε αυτό το νέο τοπίο, εστιάζεται σε μια στρατηγική προσαρμογή. Αντί της άμεσης και εκτεταμένης εμπλοκής, επιδιώκουν να βασιστούν σε συμμάχους και εταίρους για τη διαχείριση της περιφερειακής ασφάλειας. Η βασική πρόκληση είναι να εξασφαλίσουν μια λειτουργική συνύπαρξη μεταξύ των αραβικών κρατών και του Ισραήλ. Το παλαιστινιακό ζήτημα παραμένει κρίσιμο, αλλά επιχειρείται να ενταχθεί σε ένα πιο ελεγχόμενο και διαχειρίσιμο πλαίσιο. Η επιτυχία αυτής της στρατηγικής εξαρτάται από μια λεπτή ισορροπία που απαιτεί αρκετή επιρροή για να καθοδηγεί τις εξελίξεις, αλλά αρκετή απόσταση ώστε να αποφεύγεται η άμεση εμπλοκή. Η αμερικανική στρατηγική επιμερισμού και μετακύλισης βαρών εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από την Τουρκία και άλλα αραβικά κράτη για τη διαχείριση των προκλήσεων ασφαλείας.
Μια νέα τάξη πραγμάτων με ευκαιρίες και κινδύνους αναδύεται. Η μεταπολεμική Μέση Ανατολή δεν θα είναι ούτε σταθερή ούτε προβλέψιμη. Η αποδυνάμωση του Ιράν δημιουργεί ευκαιρίες για νέες συνεργασίες, αλλά και κινδύνους από την ανακατανομή της ισχύος. Η νέα περιφερειακή τάξη θα χαρακτηρίζεται από:
- πολυκεντρικότητα αντί μονοπολικής κυριαρχίας,
- ευέλικτες συμμαχίες αντί σταθερών μπλοκ,
- και αυξημένο ανταγωνισμό για επιρροή.
Το Ιράν, αν και αποδυναμωμένο, δεν παύει να αποτελεί δυνητικό παράγοντα αποσταθεροποίησης, ιδίως αν οι εσωτερικές του εξελίξεις οδηγήσουν σε περαιτέρω αστάθεια.
Η Μέση Ανατολή εισέρχεται σε μια νέα φάση, όπου η ισορροπία ισχύος δεν καθορίζεται από έναν μόνο άξονα σύγκρουσης, αλλά από ένα δυναμικό σύστημα σχέσεων. Η εξέλιξη αυτή αναδεικνύει μια βασική αρχή της γεωπολιτικής όπου τα κενά ισχύος δεν παραμένουν ποτέ για πολύ κενά αλλά αναδιανέμονται. Το αν αυτή η αναδιανομή θα οδηγήσει σε σταθερότητα ή σε νέες συγκρούσεις θα εξαρτηθεί από την ικανότητα των βασικών δρώντων να συνδυάσουν ανταγωνισμό και συνεργασία. Και σε αυτό το νέο τοπίο, η διαφορά ανάμεσα σε εκείνους που απλώς αντιδρούν και σε εκείνους που διαμορφώνουν τις εξελίξεις θα καθορίσει όχι μόνο το μέλλον της Μέσης Ανατολής, αλλά και την ευρύτερη παγκόσμια ισορροπία. Η χώρα μας προφανώς, εγκαίρως, έχει αντιληφθεί τις εξελίξεις.
Η δύναμη ενός κράτους προέρχεται όχι μόνο από τον στρατό του αλλά και από την οικονομική του ανθεκτικότητα, την ικανότητά του να απορροφά σοκ, να ανακάμπτει και να συνεχίζει να λειτουργεί. Το Ιράν το γονάτισαν οι στρατιωτικοί προϋπολογισμοί, ο φόρτος χρέους, οι εξαρτήσεις πόρων, ευθραυστότητα αλυσίδων εφοδιασμού και το μακροπρόθεσμο κόστος της προβολής δύναμης. Απέτυχε επειδή εξάντλησε το κεφάλαιο που το διατηρεί συνεκτικά, γεμάτο αυτοπεποίθηση και λειτουργικό. Ακόμα και η νίκη, θα ήταν άνευ νοήματος αν το ταμείο καταρρεύσει. Δεν κατανόησε ότι οι ηγεσίες που διαφυλάσσουν τους πόρους είναι σοφότερες από αυτές που κατακτούν τα άλλα κράτη. Δεν κατανόησε ότι η δύναμη δεν μετριέται από το πόσο δυνατά πλήττεις, αλλά από το πόσο μπορείς να αντέξεις οικονομικά να πλήττεις.
Και η ιστορία δείχνει ότι όταν τα χρηματοοικονομικά συστήματα συγκρούονται, δεν επικρατεί το πιο γενναίο έθνος αλλά επικρατεί το πιο οικονομικά πειθαρχημένο. Ένα μάθημα για τα κράτη που έχουν παρόμοιες φιλοδοξίες όπως η Τουρκία που βλέπει να έρχεται η σειρά της. Ποτέ στην ιστορία μια αυτοκρατορία δεν κατάφερε να ξανά-αναδυθεί.
