Μια διαφορετική εικόνα της ενεργειακής και περιβαλλοντικής πολιτικής της Τουρκίας αποκαλύπτουν οι δορυφορικές μετρήσεις που πραγματοποιήθηκαν τους τελευταίους μήνες πάνω από μεγάλους χώρους διάθεσης απορριμμάτων της χώρας.
Σύμφωνα με έρευνα του Reuters, η οποία δημοσιεύθηκε στις 7 Νοεμβρίου, οι δορυφόροι εντόπισαν εξαιρετικά υψηλές συγκεντρώσεις μεθανίου σε μεγάλες χωματερές, κυρίως στην ευρύτερη περιοχή της Κωνσταντινούπολης, αλλά και κοντά στην Άγκυρα, τη Σμύρνη και την Αττάλεια.
Τα ευρήματα αποκτούν ιδιαίτερη πολιτική σημασία, καθώς η Τουρκία φιλοξενεί από τις 9 έως τις 20 Νοεμβρίου την παγκόσμια διάσκεψη του ΟΗΕ για το κλίμα, COP31, έχοντας αναδείξει τη μείωση των εκπομπών μεθανίου σε βασική προτεραιότητα της διοργάνωσης.
Η πραγματικότητα, ωστόσο, που καταγράφεται από το Διάστημα δείχνει ότι η απόσταση ανάμεσα στις περιβαλλοντικές δεσμεύσεις και την αποτελεσματική διαχείριση των απορριμμάτων παραμένει μεγάλη.
Η Τουρκία κατατάσσεται στην πέμπτη θέση παγκοσμίως ως προς τις εκπομπές μεθανίου από στερεά απόβλητα, πίσω από την Κίνα, τις Ηνωμένες Πολιτείες, τη Ρωσία και τη Βραζιλία, σύμφωνα με τα στοιχεία του οργανισμού Climate TRACE.
Μια χωματερή που εκπέμπει 7,4 τόνους μεθανίου την ώρα
Στο επίκεντρο της έρευνας βρίσκεται ο χώρος υγειονομικής ταφής Seymen, δυτικά της Κωνσταντινούπολης, στην περιοχή της Σηλυβρίας.
Πρόκειται για μία από τις μεγαλύτερες εγκαταστάσεις διαχείρισης απορριμμάτων της χώρας, η οποία δέχεται καθημερινά περίπου 8.500 τόνους οικιακών αποβλήτων. Η ποσότητα αυτή αντιστοιχεί σε περισσότερο από το 40% των περίπου 20.000 τόνων απορριμμάτων που παράγονται καθημερινά στην Κωνσταντινούπολη.
Ερευνητές του Πανεπιστημίου της Καλιφόρνιας στο Λος Άντζελες (UCLA), αξιοποιώντας δεδομένα του δορυφόρου Tanager-1 και της πλατφόρμας Carbon Mapper, διαπίστωσαν ότι από τη συγκεκριμένη εγκατάσταση διαφεύγουν, κατά μέσο όρο στις δορυφορικές παρατηρήσεις, περίπου 7,4 τόνοι μεθανίου ανά ώρα.
Πρόκειται για μία από τις υψηλότερες καταγεγραμμένες τιμές παγκοσμίως για χώρο διάθεσης απορριμμάτων.
Για να γίνει αντιληπτό το μέγεθος, εάν ο συγκεκριμένος ρυθμός εκπομπών διατηρούνταν αδιάλειπτα επί έναν χρόνο, θα αντιστοιχούσε σε περίπου 64.800 τόνους μεθανίου ετησίως.
Με βάση την ισχύ του μεθανίου ως αερίου του θερμοκηπίου σε ορίζοντα 20ετίας, η κλιματική επίδραση μιας τέτοιας ποσότητας θα ξεπερνούσε τα 5 εκατομμύρια τόνους ισοδύναμου διοξειδίου του άνθρακα.
Πρόκειται, πάντως, για υποθετική αναγωγή και όχι για επιβεβαιωμένη ετήσια εκπομπή, καθώς οι δορυφόροι δεν πραγματοποιούν συνεχή μέτρηση.
Η έρευνα εντόπισε συνολικά 70 νέφη μεθανίου στους δέκα χώρους απορριμμάτων με τις μεγαλύτερες ανιχνευόμενες εκπομπές στην Τουρκία. Οι μέσοι ρυθμοί εκπομπής κατά τις παρατηρήσεις κυμαίνονταν από 841 κιλά έως 7,4 τόνους ανά ώρα.
Το σημαντικότερο εύρημα είναι ότι οι εκπομπές συγκεντρώνονται σε σχετικά περιορισμένο αριθμό μεγάλων εγκαταστάσεων. Αυτό σημαίνει ότι παρεμβάσεις σε λίγους συγκεκριμένους χώρους θα μπορούσαν να έχουν δυσανάλογα μεγάλο όφελος για το συνολικό περιβαλλοντικό αποτύπωμα της χώρας.
Το ενεργειακό παράδοξο: Παράγουν ηλεκτρική ενέργεια, αλλά χάνουν το μεθάνιο
Το πιο ενδιαφέρον στοιχείο της υπόθεσης αφορά την ενεργειακή αξιοποίηση των απορριμμάτων.
Η εγκατάσταση Seymen δεν είναι μια ανεξέλεγκτη χωματερή χωρίς υποδομές. Διαθέτει σύστημα συλλογής βιοαερίου, το οποίο τροφοδοτεί μονάδα ηλεκτροπαραγωγής που λειτουργεί από το 2020.
Σύμφωνα με τα στοιχεία που επικαλείται το Reuters, η μονάδα παράγει περίπου 22.000 μεγαβατώρες ηλεκτρικής ενέργειας τον μήνα.
Αυτό αντιστοιχεί σε περίπου 264.000 MWh ετησίως ή 264 GWh, εφόσον η μηνιαία παραγωγή παραμένει σταθερή.
Πρόκειται για σημαντική ποσότητα ηλεκτρικής ενέργειας από την ενεργειακή αξιοποίηση ενός αερίου που, εάν διαφύγει στην ατμόσφαιρα, έχει εξαιρετικά υψηλό κλιματικό αποτύπωμα.
Το βιοαέριο παράγεται κατά την αποσύνθεση των οργανικών απορριμμάτων χωρίς παρουσία οξυγόνου. Περιέχει σημαντικό ποσοστό μεθανίου, το οποίο μπορεί να συλλεχθεί μέσω δικτύου σωληνώσεων και να χρησιμοποιηθεί ως καύσιμο σε μηχανές ηλεκτροπαραγωγής.
Όταν το μεθάνιο καίγεται, μετατρέπεται κυρίως σε διοξείδιο του άνθρακα και νερό. Παρότι εξακολουθούν να υπάρχουν εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου, η καύση του μεθανίου περιορίζει σημαντικά την κλιματική επιβάρυνση σε σύγκριση με την απευθείας διαφυγή του.
Το πρόβλημα στην Τουρκία είναι ότι η ύπαρξη των συστημάτων συλλογής δεν εξασφαλίζει αυτομάτως και την αποτελεσματική λειτουργία τους.
Σύμφωνα με την ISTAC, τη δημοτική εταιρεία που διαχειρίζεται την εγκατάσταση, οι συνήθεις διαρροές μεθανίου αντιστοιχούν περίπου στο 25% του παραγόμενου αερίου.
Η εταιρεία αμφισβητεί την αντιπροσωπευτικότητα των δορυφορικών παρατηρήσεων, υποστηρίζοντας ότι οι εκπομπές κυμαίνονται συνήθως μεταξύ 4 και 6 τόνων ανά ώρα.
Όπως εξήγησαν στελέχη της, μία ιδιαίτερα υψηλή μέτρηση 12 τόνων ανά ώρα πραγματοποιήθηκε όταν περίπου 30 εκτάρια του χώρου είχαν παραμείνει ακάλυπτα λόγω εργασιών στο δίκτυο συλλογής μεθανίου. Στην υψηλή συγκέντρωση συνέβαλαν, σύμφωνα με την εταιρεία, και οι συνθήκες χαμηλής ατμοσφαιρικής πίεσης.
Ακόμη και με βάση τις εκτιμήσεις του φορέα διαχείρισης, όμως, το ποσοστό απωλειών καταδεικνύει τα περιθώρια βελτίωσης της ενεργειακής απόδοσης.
Περισσότερο μεθάνιο που συλλέγεται σημαίνει δυνητικά περισσότερη ηλεκτρική ενέργεια, μεγαλύτερα έσοδα για την εγκατάσταση και λιγότερες εκπομπές στην ατμόσφαιρα.
Οι εκπομπές της Τουρκίας αυξήθηκαν 25% μέσα σε μία δεκαετία
Το πρόβλημα δεν περιορίζεται σε μία εγκατάσταση.
Σύμφωνα με στοιχεία της Παγκόσμιας Τράπεζας που βασίζονται στη βάση δεδομένων EDGAR της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, οι εκπομπές μεθανίου από τα απόβλητα στην Τουρκία αυξήθηκαν σχεδόν κατά 25% την περίοδο 2014-2024.
Την ίδια περίοδο, η αντίστοιχη αύξηση παγκοσμίως ήταν μόλις 6,5%.
Οι συνολικές εκπομπές μεθανίου από τον τομέα των αποβλήτων της Τουρκίας παραμένουν από το 2020 κοντά στους 21 εκατομμύρια τόνους ισοδύναμου διοξειδίου του άνθρακα ετησίως.
Η κυβέρνηση της χώρας αντιτείνει ότι έχει σημειώσει πρόοδο στην ανάκτηση και ανακύκλωση απορριμμάτων, με το σχετικό ποσοστό να αυξάνεται από 13% το 2017 σε 37,53% το 2025, στο πλαίσιο της πρωτοβουλίας Zero Waste.
Ωστόσο, τα στοιχεία δείχνουν ότι η αύξηση της ανακύκλωσης δεν έχει ακόμη μεταφραστεί σε αντίστοιχη ουσιαστική μείωση των εκπομπών μεθανίου.
Αυτό οφείλεται εν μέρει στο γεγονός ότι τα οργανικά απόβλητα εξακολουθούν να καταλήγουν σε μεγάλες ποσότητες στους χώρους ταφής, όπου αποσυντίθενται και παράγουν αέριο για πολλά χρόνια.
Γιατί το μεθάνιο γίνεται προτεραιότητα της διεθνούς κλιματικής πολιτικής
Η σημασία των συγκεκριμένων ευρημάτων υπερβαίνει τα σύνορα της Τουρκίας.
Το μεθάνιο θεωρείται ένας από τους σημαντικότερους παράγοντες της υπερθέρμανσης του πλανήτη μετά το διοξείδιο του άνθρακα.
Σε χρονικό ορίζοντα 20 ετών έχει πάνω από 80 φορές μεγαλύτερη θερμαντική επίδραση ανά μονάδα μάζας σε σχέση με το CO2.
Παράλληλα, παραμένει στην ατμόσφαιρα για πολύ μικρότερο χρονικό διάστημα από το διοξείδιο του άνθρακα. Αυτό σημαίνει ότι ο περιορισμός των εκπομπών του μπορεί να επιφέρει σχετικά γρήγορα οφέλη στην επιβράδυνση της υπερθέρμανσης.
Για τον λόγο αυτό, η μείωση του μεθανίου αποτελεί μία από τις βασικές προτεραιότητες της διεθνούς κλιματικής πολιτικής.
Το 2021, στην COP26 της Γλασκώβης, παρουσιάστηκε η διεθνής πρωτοβουλία Global Methane Pledge, με στόχο τη συλλογική μείωση των παγκόσμιων εκπομπών μεθανίου κατά τουλάχιστον 30% έως το 2030, σε σύγκριση με το 2020.
Η Τουρκία, παρά το γεγονός ότι φιλοξενεί τη φετινή διάσκεψη και έχει θέσει το ζήτημα ψηλά στην ατζέντα της, δεν περιλαμβάνεται στους συμμετέχοντες της πρωτοβουλίας, σύμφωνα με την έρευνα του Reuters.
Η αντίφαση αυτή προσδίδει στην COP31 ιδιαίτερο πολιτικό ενδιαφέρον.
Η Άγκυρα επιδιώκει να εμφανιστεί ως χώρα που αναλαμβάνει πρωτοβουλίες για την αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής, την ώρα που οι πραγματικές εκπομπές από τη διαχείριση των απορριμμάτων αναδεικνύουν σημαντικές αδυναμίες.
Η λύση βρίσκεται στις υποδομές και στη σωστή διαχείριση
Οι ειδικοί επισημαίνουν ότι η αντιμετώπιση του προβλήματος δεν προϋποθέτει απαραίτητα την ανάπτυξη νέων, ακριβών τεχνολογιών.
Η Tia Scarpelli, επικεφαλής του τομέα αποβλήτων στον οργανισμό Carbon Mapper, υπογραμμίζει ότι η συγκέντρωση μεγάλων εκπομπών σε περιορισμένο αριθμό εγκαταστάσεων δημιουργεί σημαντικές δυνατότητες μείωσης.
Οι βασικές παρεμβάσεις περιλαμβάνουν τη βελτίωση των δικτύων συλλογής βιοαερίου, την αποκατάσταση ρωγμών στα καλύμματα των χώρων ταφής, τη συντήρηση των φρεατίων συλλογής και τον περιορισμό της ποσότητας οργανικών απορριμμάτων που καταλήγουν στους χώρους υγειονομικής ταφής.
Εξίσου κρίσιμη είναι η δυνατότητα συνεχούς παρακολούθησης των διαρροών.
Οι νέες δορυφορικές τεχνολογίες επιτρέπουν πλέον τον εντοπισμό μεγάλων πηγών εκπομπών που προηγουμένως ήταν δύσκολο να καταγραφούν.
Αυτό αλλάζει σταδιακά και τον τρόπο με τον οποίο μπορούν να ελέγχονται οι περιβαλλοντικές επιδόσεις των επιχειρήσεων και των δημοτικών φορέων.
Δεν αρκεί πλέον μια εγκατάσταση να δηλώνει ότι διαθέτει σύστημα συλλογής βιοαερίου. Το κρίσιμο ερώτημα είναι πόσο αποτελεσματικά λειτουργεί και πόσο μεθάνιο εξακολουθεί να διαφεύγει.
Το μήνυμα για την Ελλάδα και την ευρωπαϊκή αγορά απορριμμάτων
Η υπόθεση της Τουρκίας έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον και για την Ελλάδα, καθώς αναδεικνύει μια διάσταση της διαχείρισης απορριμμάτων που συχνά παραμένει στο περιθώριο της δημόσιας συζήτησης.
Στη χώρα μας, η συζήτηση επικεντρώνεται κυρίως στη δημιουργία νέων μονάδων επεξεργασίας αποβλήτων, στην ανακύκλωση, στη χωριστή συλλογή βιοαποβλήτων και στην ενεργειακή αξιοποίηση.
Η εμπειρία της Τουρκίας υπενθυμίζει, ωστόσο, ότι η ενεργειακή αξιοποίηση του βιοαερίου δεν αποτελεί από μόνη της εγγύηση περιβαλλοντικής αποτελεσματικότητας.
Μια μονάδα μπορεί να παράγει σημαντικές ποσότητες ηλεκτρικής ενέργειας και ταυτόχρονα να επιτρέπει τη διαφυγή μεγάλων ποσοτήτων μεθανίου.
Αυτό σημαίνει ότι η αξιολόγηση των επενδύσεων δεν πρέπει να περιορίζεται στην εγκατεστημένη ισχύ ή στην παραγόμενη ηλεκτρική ενέργεια, αλλά να περιλαμβάνει και τις πραγματικές εκπομπές, την αποδοτικότητα συλλογής και τις απώλειες του συστήματος.
Για την Ελλάδα, όπου η μείωση της ταφής απορριμμάτων παραμένει σημαντική πρόκληση, η εξέλιξη αυτή αναδεικνύει την ανάγκη αυστηρότερων ελέγχων στους υφιστάμενους χώρους υγειονομικής ταφής, συστηματικής μέτρησης των εκπομπών και ταχύτερης ανάπτυξης υποδομών χωριστής συλλογής και επεξεργασίας οργανικών αποβλήτων.
Ταυτόχρονα, δημιουργεί ένα πρόσθετο πεδίο για επενδύσεις σε τεχνολογίες παρακολούθησης, συλλογής και αξιοποίησης βιοαερίου.
Η οικονομική διάσταση είναι ουσιαστική: το μεθάνιο που χάνεται στην ατμόσφαιρα δεν αποτελεί μόνο περιβαλλοντικό πρόβλημα, αλλά και απώλεια ενός ενεργειακού πόρου που, υπό τις κατάλληλες προϋποθέσεις, μπορεί να αξιοποιηθεί.
Από τις κλιματικές δεσμεύσεις στις πραγματικές μετρήσεις
Η έρευνα του Reuters αναδεικνύει τελικά ένα ευρύτερο ζήτημα για την παγκόσμια ενεργειακή μετάβαση.
Η εγκατάσταση νέων τεχνολογιών και η ανακοίνωση φιλόδοξων περιβαλλοντικών στόχων δεν αρκούν εάν δεν συνοδεύονται από αποτελεσματική λειτουργία, συντήρηση και έλεγχο των υποδομών.
Η περίπτωση του Seymen είναι χαρακτηριστική. Ένας από τους μεγαλύτερους χώρους διάθεσης απορριμμάτων της Τουρκίας παράγει ηλεκτρική ενέργεια από βιοαέριο, αλλά ταυτόχρονα καταγράφεται ως μία από τις μεγαλύτερες πηγές διαρροής μεθανίου από απορρίμματα στον κόσμο.
Η αντίφαση αυτή βρίσκεται πλέον στο επίκεντρο της διεθνούς συζήτησης για τη μείωση των εκπομπών.
Και καθώς οι δορυφόροι αποκτούν ολοένα μεγαλύτερη δυνατότητα εντοπισμού και καταγραφής των πραγματικών περιβαλλοντικών επιδόσεων, οι κυβερνήσεις και οι επιχειρήσεις θα δυσκολεύονται περισσότερο να περιορίζονται σε εξαγγελίες.
