Στη θεσμοθέτηση του νέου Ειδικού Χωροταξικού Πλαισίου για τη Βιομηχανία και την Εφοδιαστική Αλυσίδα προχώρησε σήμερα, Παρασκευή 28 Αυγούστου, η κυβέρνηση, κλείνοντας μια εκκρεμότητα ετών και αλλάζοντας ουσιαστικά τους κανόνες με τους οποίους θα χωροθετούνται οι νέες παραγωγικές και εφοδιαστικές επενδύσεις στην Ελλάδα.
Η Κοινή Υπουργική Απόφαση των υπουργών Περιβάλλοντος και Ενέργειας Σταύρου Παπασταύρου και Ανάπτυξης Τάκη Θεοδωρικάκου, την οποία συνυπογράφουν οι υφυπουργοί Μαριλένα Σούκουλη και Λάζαρος Τσαβδαρίδης, αντικαθιστά το πλαίσιο του 2009 και επιχειρεί να μεταφέρει το κέντρο βάρους από τη διάσπαρτη, εκτός σχεδίου βιομηχανική ανάπτυξη σε οργανωμένους υποδοχείς, Επιχειρηματικά Πάρκα και θεσμοθετημένες ζώνες παραγωγικών δραστηριοτήτων.
Πρόκειται για μία αλλαγή που ξεπερνά τα στενά όρια της πολεοδομίας. Το νέο Χωροταξικό φιλοδοξεί να αποτελέσει τον «χάρτη» πάνω στον οποίο θα αναπτυχθεί η ελληνική βιομηχανία τα επόμενα χρόνια, συνδέοντας για πρώτη φορά σε ενιαίο σχεδιασμό τη μεταποίηση με τα logistics, τις μεταφορές, τις κρίσιμες πρώτες ύλες και τις στρατηγικές επενδύσεις.
Η βασική φιλοσοφία είναι σαφής: λιγότερη διάσπαρτη βιομηχανία, περισσότερη οργανωμένη ανάπτυξη και μεγαλύτερη ασφάλεια ως προς το πού και υπό ποιους όρους μπορεί να γίνει μια επένδυση.
Από το 2009 στο 2040
Η ανάγκη αλλαγής του πλαισίου θεωρούνταν επιτακτική. Το προηγούμενο Χωροταξικό είχε καταρτιστεί πριν από περίπου 17 χρόνια, όταν η ευρωπαϊκή βιομηχανική πολιτική κινούνταν σε εντελώς διαφορετική κατεύθυνση.
Έκτοτε μεσολάβησαν η ελληνική οικονομική κρίση, η πανδημία και η κατάρρευση τμημάτων των διεθνών εφοδιαστικών αλυσίδων, η ενεργειακή κρίση, η πράσινη μετάβαση και, κυρίως, η επιστροφή της βιομηχανικής πολιτικής στο επίκεντρο της ευρωπαϊκής στρατηγικής.
Γι’ αυτό και το νέο πλαίσιο έχει δύο χρονικούς ορίζοντες: το 2030 ως βραχυπρόθεσμο και το 2040 ως μακροπρόθεσμο.
Η μεγάλη αλλαγή είναι ότι η βιομηχανία δεν αντιμετωπίζεται πλέον απομονωμένα. Παραγωγή και εφοδιαστική αλυσίδα θεωρούνται ένα ενιαίο παραγωγικό σύστημα. Εργοστάσιο, αποθήκη, εμπορευματικό κέντρο, λιμάνι και δίκτυο μεταφορών αποτελούν διαφορετικούς κρίκους της ίδιας αλυσίδας.
Δεν είναι τυχαίο ότι στο ίδιο το νέο πλαίσιο η ανάγκη αναθεώρησης συνδέεται ρητά με την ενεργειακή ασφάλεια, τη βιώσιμη ενεργειακή μετάβαση, τις κρίσιμες πρώτες ύλες και την παραγωγική και στρατηγική ανθεκτικότητα.
Αυτό αλλάζει και τη λογική της βιομηχανικής χωροθέτησης.
Μια νέα μεγάλη μονάδα δεν χρειάζεται πλέον μόνο διαθέσιμη γη και οδική πρόσβαση. Χρειάζεται επαρκή ενεργειακή τροφοδοσία και, ανάλογα με τη δραστηριότητά της, σημαντική ηλεκτρική ισχύ και πρόσβαση στις κατάλληλες υποδομές.
Επομένως, όσο μεγαλύτερες βιομηχανικές επενδύσεις επιχειρεί να προσελκύσει η χώρα, τόσο μεγαλύτερη γίνεται και η ανάγκη συντονισμού του χωροταξικού σχεδιασμού με τον ενεργειακό.
Το μεγάλο στοίχημα του ηλεκτρικού χώρου
Εδώ προκύπτει και ένα από τα σημαντικότερα ζητήματα εφαρμογής.
Το Χωροταξικό μπορεί να καθορίσει πού επιτρέπεται και πού ενθαρρύνεται να εγκατασταθεί μια βιομηχανία. Δεν μπορεί όμως από μόνο του να εξασφαλίσει ότι στο συγκεκριμένο σημείο θα υπάρχει διαθέσιμη ηλεκτρική ισχύς όταν τη χρειαστεί ο επενδυτής.
Η διαθεσιμότητα δικτύου αποκτά επομένως όλο και μεγαλύτερη σημασία ως παράγοντας προσέλκυσης παραγωγικών επενδύσεων.
Αυτό αφορά ιδιαίτερα νέες ενεργοβόρες δραστηριότητες, προηγμένες μονάδες παραγωγής, data centers, βιομηχανίες καθαρών τεχνολογιών αλλά και επενδύσεις που βασίζουν σημαντικό τμήμα της ανταγωνιστικότητάς τους στον εξηλεκτρισμό των διαδικασιών τους.
Με άλλα λόγια, μετά τη σημερινή μεταρρύθμιση, το επόμενο ερώτημα είναι εάν ο χωροταξικός χάρτης της βιομηχανίας θα μπορέσει να συμβαδίσει με τον χάρτη των ηλεκτρικών δικτύων.
Το τέλος της λογικής «ένα εργοστάσιο όπου βρεθεί οικόπεδο»
Το σημαντικότερο ίσως στοιχείο του νέου πλαισίου είναι η προσπάθεια αντιστροφής ενός ελληνικού μοντέλου δεκαετιών.
Η μεμονωμένη εγκατάσταση βιομηχανικών μονάδων εκτός οργανωμένων υποδοχέων αποτέλεσε ιστορικά τον κανόνα και όχι την εξαίρεση. Αυτό είχε ως αποτέλεσμα τη δημιουργία άτυπων βιομηχανικών συγκεντρώσεων, συγκρούσεων με άλλες χρήσεις γης και περιοχών χωρίς επαρκείς κοινές υποδομές.
Το νέο ΕΧΠ επιχειρεί να αλλάξει αυτή την εικόνα.
Προτεραιότητα αποκτούν οι Οργανωμένοι Υποδοχείς Μεταποιητικών και Επιχειρηματικών Δραστηριοτήτων, στους οποίους εντάσσονται οι ΒΙΠΕ, τα Βιομηχανικά και Βιοτεχνικά Πάρκα και τα σύγχρονα Επιχειρηματικά Πάρκα.
Παράλληλα, επιδιώκεται η εξυγίανση των Άτυπων Βιομηχανικών Συγκεντρώσεων και η μετατροπή τους, όπου είναι εφικτό, σε οργανωμένες περιοχές.
Το μήνυμα προς τους επενδυτές είναι ότι η οργανωμένη χωροθέτηση θα πρέπει σταδιακά να γίνει η πρώτη επιλογή και η διάσπαρτη εκτός σχεδίου ανάπτυξη η εξαίρεση.
Και εδώ βρίσκεται ίσως η δυσκολότερη πλευρά εφαρμογής του νέου Χωροταξικού. Η οργανωμένη εγκατάσταση πρέπει να είναι όχι μόνο πολεοδομικά προτιμητέα αλλά και οικονομικά ανταγωνιστική. Εάν το κόστος γης και οι επιβαρύνσεις μέσα στα Επιχειρηματικά Πάρκα είναι σημαντικά υψηλότερα, το κίνητρο για οργανωμένη χωροθέτηση αποδυναμώνεται.
Γι’ αυτό η κυβέρνηση συνδέει το νέο Χωροταξικό και με την επανεξέταση του θεσμικού πλαισίου των Επιχειρηματικών Πάρκων, με στόχο απλούστερες εγκρίσεις και ταχύτερη ανάπτυξη νέων υποδοχέων.
Ειδικό καθεστώς για Αθήνα και Θεσσαλονίκη
Ακόμη αυστηρότερη είναι η κατεύθυνση στις δύο μεγάλες μητροπολιτικές περιοχές.
Σε Αττική και Θεσσαλονίκη απαγορεύεται η διάσπαρτη χωροθέτηση νέων βιομηχανικών μονάδων.
Η ανάπτυξη κατευθύνεται πλέον στους οργανωμένους υποδοχείς και στις περιοχές όπου υπάρχουν θεσμοθετημένες χρήσεις γης.
Παράλληλα προωθούνται ο εκσυγχρονισμός των υφιστάμενων βιομηχανικών περιοχών, η εξυγίανση των άτυπων συγκεντρώσεων και η προσέλκυση μονάδων υψηλής τεχνολογίας.
Η επιλογή έχει ιδιαίτερη σημασία, καθώς η ελληνική μεταποίηση εξακολουθεί να εμφανίζει πολύ υψηλή γεωγραφική συγκέντρωση. Αττική, Κεντρική Μακεδονία, Στερεά Ελλάδα και Θεσσαλία συγκεντρώνουν το μεγαλύτερο μέρος της μεταποιητικής δραστηριότητας της χώρας.
Το νέο πλαίσιο δεν επιχειρεί να ανατρέψει αυτή την πραγματικότητα. Αντίθετα, αναγνωρίζει ότι οι ήδη διαμορφωμένοι βιομηχανικοί πόλοι πρέπει να διατηρηθούν και, όπου απαιτείται, να επεκταθούν λελογισμένα.
Κρίσιμες πρώτες ύλες: νέα προτεραιότητα
Ιδιαίτερη σημασία αποκτά η χωρική υποστήριξη επενδύσεων που συνδέονται με κρίσιμες και στρατηγικές πρώτες ύλες.
Η αλλαγή αντανακλά τη μεγάλη στροφή που έχει πραγματοποιήσει η Ευρωπαϊκή Ένωση μετά την ενεργειακή κρίση και την όξυνση του διεθνούς ανταγωνισμού.
Το νέο ΕΧΠ προβλέπει την υποστήριξη εγκαταστάσεων και ολόκληρων αλυσίδων αξίας που σχετίζονται με κρίσιμες πρώτες ύλες, αλλά και στρατηγικών ή εμβληματικών βιομηχανικών επενδύσεων και έργων κοινού ευρωπαϊκού ενδιαφέροντος.
Στην πράξη, το χωροταξικό εργαλείο συνδέεται πλέον με την ευρωπαϊκή προσπάθεια περιορισμού της εξάρτησης από τρίτες χώρες για υλικά που είναι απαραίτητα στην ενεργειακή μετάβαση και στις νέες τεχνολογίες.
Η κατεύθυνση μπορεί να αποκτήσει ιδιαίτερο ελληνικό ενδιαφέρον λόγω των εγχώριων κοιτασμάτων και της ήδη ανεπτυγμένης μεταλλευτικής και μεταλλουργικής δραστηριότητας.
Τα logistics μπαίνουν για πρώτη φορά στον ίδιο χάρτη
Μία από τις μεγαλύτερες διαφορές από το προηγούμενο πλαίσιο είναι η οργανική ένταξη των logistics.
Η εφοδιαστική αλυσίδα είχε περιορισμένη παρουσία στον παλαιό σχεδιασμό, παρά το γεγονός ότι στο μεταξύ εξελίχθηκε σε έναν από τους δυναμικότερους κλάδους της ελληνικής οικονομίας.
Το νέο πλαίσιο αναγνωρίζει ότι δεν μπορεί να σχεδιάζεται η θέση μιας παραγωγικής μονάδας χωρίς να λαμβάνονται υπόψη η πρόσβαση σε οδικούς και σιδηροδρομικούς άξονες, λιμάνια, εμπορευματικά κέντρα και αποθηκευτικές εγκαταστάσεις.
Η αλλαγή έχει άμεση επενδυτική διάσταση, καθώς η ανάπτυξη νέων logistics εγκαταστάσεων γύρω από τα μεγάλα αστικά κέντρα βρίσκεται ήδη αντιμέτωπη με το πρόβλημα της διαθέσιμης γης και τις συγκρούσεις με άλλες χρήσεις.
Τι προβλέπεται για τα νησιά
Διαφορετική είναι η προσέγγιση για τον νησιωτικό χώρο.
Εδώ το Χωροταξικό επιχειρεί να ισορροπήσει μεταξύ της περιβαλλοντικής και χωρικής ευαισθησίας των νησιών και της ανάγκης να υπάρχει επαρκής τοπική παραγωγική και εφοδιαστική δραστηριότητα.
Προκρίνεται η αξιοποίηση τοπικών πρώτων υλών, η σύνδεση της μεταποίησης με την αγροτική παραγωγή και τον τουρισμό και η κάλυψη των βασικών αναγκών εφοδιασμού.
Πρακτικά, στόχος είναι να μην αντιμετωπίζονται τα νησιά αποκλειστικά ως τουριστικοί χώροι, αλλά ταυτόχρονα να αποφεύγονται βιομηχανικές χρήσεις που δημιουργούν σοβαρές συγκρούσεις με το περιβάλλον και τον τουρισμό.
Κυκλική οικονομία και «βιομηχανική συμβίωση»
Στο νέο λεξιλόγιο του Χωροταξικού εισέρχεται δυναμικά και η έννοια της βιομηχανικής συμβίωσης.
Η λογική είναι ότι επιχειρήσεις που βρίσκονται στην ίδια οργανωμένη περιοχή μπορούν να μοιράζονται υποδομές, ενέργεια και πόρους ή ακόμη και να χρησιμοποιούν τα παραπροϊόντα μιας μονάδας ως πρώτη ύλη μιας άλλης.
Το ΕΧΠ ενσωματώνει επίσης την κυκλική οικονομία, την αποδοτική χρήση των πόρων, την κλιματική ανθεκτικότητα και τον πράσινο μετασχηματισμό της παραγωγής.
Το πραγματικό στοίχημα αρχίζει τώρα
Η σημερινή θεσμοθέτηση λύνει μία μεγάλη χωροταξική εκκρεμότητα, δεν λύνει όμως αυτομάτως τα προβλήματα εγκατάστασης μιας βιομηχανικής επένδυσης στην Ελλάδα.
Και αυτό διότι το Ειδικό Χωροταξικό καθορίζει τη μεγάλη εικόνα. Η εφαρμογή του θα εξαρτηθεί σε σημαντικό βαθμό από τον υποκείμενο πολεοδομικό σχεδιασμό, την ανάπτυξη των Επιχειρηματικών Πάρκων και, κυρίως, από το εάν θα μειωθούν οι διοικητικές καθυστερήσεις.
Εδώ βρίσκεται και η μεγάλη δοκιμασία.
Η χώρα αποκτά σαφέστερους κανόνες για το πού θέλει να εγκαθίσταται η βιομηχανία. Θα πρέπει τώρα να αποδείξει ότι μπορεί να απαντήσει εξίσου καθαρά και γρήγορα στο πώς πραγματοποιείται μια επένδυση.
Διότι ένα σύγχρονο Χωροταξικό μπορεί να περιορίσει την αβεβαιότητα ως προς τις χρήσεις γης. Δεν αρκεί όμως από μόνο του για να θεραπεύσει τη γραφειοκρατία, τις καθυστερήσεις στις αδειοδοτήσεις, το κόστος οργανωμένης εγκατάστασης και τις επικαλύψεις αρμοδιοτήτων.
