Τον δρόμο για την επιστροφή της Ιταλίας στην πυρηνική ενέργεια, σχεδόν τέσσερις δεκαετίες μετά την απαγόρευσή της, ανοίγει οριστικά η έγκριση του σχετικού νομοσχεδίου από τη Γερουσία. Πρόκειται για μια ιστορική ανατροπή στην ενεργειακή πολιτική της χώρας, η οποία είχε εγκαταλείψει την πυρηνική ηλεκτροπαραγωγή μετά το δυστύχημα του Τσερνόμπιλ και έκλεισε τους τελευταίους αντιδραστήρες της το 1990.
Το νομοσχέδιο εγκρίθηκε με 81 ψήφους υπέρ και 51 κατά, ολοκληρώνοντας την κοινοβουλευτική διαδικασία. Ο υπουργός Περιβάλλοντος και Ενεργειακής Ασφάλειας, Τζιλμπέρτο Πικέτο Φρατίν, χαρακτήρισε την ψηφοφορία «ιστορική ημέρα» για την Ιταλία.
Η κυβέρνηση της Τζόρτζια Μελόνι παρουσιάζει την πυρηνική ενέργεια ως βασικό πυλώνα της προσπάθειας για περιορισμό της εξάρτησης από τις εισαγωγές, συγκράτηση του ενεργειακού κόστους και ενίσχυση της ασφάλειας εφοδιασμού. Η νομοθετική απόφαση έρχεται, μάλιστα, σε μια περίοδο κατά την οποία η νέα ενεργειακή κρίση πιέζει νοικοκυριά και επιχειρήσεις, περίπου έναν χρόνο πριν από τις επόμενες βουλευτικές εκλογές.
Εξουσιοδότηση για το νέο πυρηνικό πλαίσιο
Ο νέος νόμος δεν συνεπάγεται την άμεση κατασκευή πυρηνικών σταθμών. Παρέχει, όμως, στην κυβέρνηση την εξουσιοδότηση να εκδώσει, μέσα σε έναν χρόνο από την έναρξη ισχύος του, τα νομοθετικά διατάγματα που θα διαμορφώσουν το νέο ρυθμιστικό πλαίσιο.
Οι παρεμβάσεις θα καλύπτουν:
- την παραγωγή και χρήση της αποκαλούμενης βιώσιμης πυρηνικής ενέργειας,
- την αδειοδότηση και εποπτεία των νέων εγκαταστάσεων,
- τη διαχείριση του χρησιμοποιημένου πυρηνικού καυσίμου και των ραδιενεργών αποβλήτων,
- την πυρηνική έρευνα και τεχνολογία,
- την ανάπτυξη της πυρηνικής σύντηξης.
Η Ρώμη στρέφει το ενδιαφέρον της κυρίως στις νεότερες τεχνολογίες, συμπεριλαμβανομένων των μικρών αρθρωτών αντιδραστήρων –των γνωστών SMR– και, σε μεταγενέστερο στάδιο, των προηγμένων αντιδραστήρων τέταρτης γενιάς. Η κυβέρνηση υποστηρίζει ότι αυτές οι τεχνολογίες μπορούν να προσφέρουν μεγαλύτερη ευελιξία, αυξημένη ασφάλεια και χαμηλότερο αρχικό κόστος σε σύγκριση με τους μεγάλους συμβατικούς πυρηνικούς σταθμούς.
Η ενεργειακή εξάρτηση της Ιταλίας
Η στροφή της κυβέρνησης Μελόνι δεν είναι μόνο ιδεολογική ή περιβαλλοντική. Απαντά σε ένα διαρθρωτικό πρόβλημα της ιταλικής οικονομίας: τη μεγάλη εξάρτηση από εισαγόμενα καύσιμα και ηλεκτρική ενέργεια.
Η Ιταλία διαθέτει μία από τις μεγαλύτερες αγορές ηλεκτρισμού στην Ευρώπη, αλλά στερείται εγχώριας πυρηνικής παραγωγής. Για την κάλυψη των αναγκών της βασίζεται σε σημαντικό βαθμό στο φυσικό αέριο, στις Ανανεώσιμες Πηγές Ενέργειας και στις εισαγωγές ηλεκτρικής ενέργειας, ένα μέρος των οποίων προέρχεται από πυρηνικούς σταθμούς της Γαλλίας και άλλων γειτονικών χωρών.
Δημιουργείται έτσι ένα πολιτικό παράδοξο: η Ιταλία δεν παράγει πυρηνική ενέργεια στο έδαφός της, αλλά καταναλώνει ηλεκτρισμό που έχει παραχθεί σε ξένους πυρηνικούς αντιδραστήρες. Η κυβέρνηση υποστηρίζει ότι η ανάπτυξη εγχώριας πυρηνικής ισχύος θα μπορούσε να περιορίσει αυτή την εξάρτηση και να ενισχύσει τη σταθερότητα του συστήματος, ιδιαίτερα όσο αυξάνεται η συμμετοχή των μεταβλητών ΑΠΕ.
Η κρίση των τιμών επιταχύνει τις αποφάσεις
Η κοινοβουλευτική έγκριση συμπίπτει με την προσπάθεια της κυβέρνησης να περιορίσει τις επιπτώσεις των αυξημένων τιμών ενέργειας στους ψηφοφόρους. Την προηγούμενη εβδομάδα η Ρώμη μείωσε επιβάρυνση που συνδέεται με τις οδικές μετακινήσεις για εκατομμύρια πολίτες και παρέτεινε τη φορολογική ελάφρυνση στο πετρέλαιο κίνησης, με προοπτική σταδιακής κατάργησής της.
Ωστόσο, τα δημοσιονομικά περιθώρια είναι περιορισμένα. Η ιταλική στατιστική υπηρεσία επιβεβαίωσε ότι το έλλειμμα διαμορφώθηκε στο 3,1% του ΑΕΠ. Αυτό σημαίνει ότι η χώρα δεν θα μπορέσει μέσα στη φετινή χρονιά να εξέλθει από τη Διαδικασία Υπερβολικού Ελλείμματος της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
Η πυρηνική ενέργεια προβάλλεται επομένως ως μια μακροπρόθεσμη διαρθρωτική λύση, η οποία θα μπορούσε να μειώσει την έκθεση της οικονομίας στις διεθνείς διακυμάνσεις των τιμών του φυσικού αερίου. Δεν μπορεί, όμως, να προσφέρει άμεση ανακούφιση από τη σημερινή κρίση.
Από τον νόμο στους αντιδραστήρες υπάρχει μεγάλη απόσταση
Παρά τον πανηγυρικό τόνο της κυβέρνησης, παραμένει ασαφές πότε –και με ποια ακριβώς τεχνολογία– θα μπορέσει η Ιταλία να παράγει ξανά πυρηνική ηλεκτρική ενέργεια.
Η κατασκευή πυρηνικών μονάδων απαιτεί συνήθως πολλά χρόνια για τον σχεδιασμό, την αδειοδότηση, την εξασφάλιση χρηματοδότησης και την ολοκλήρωση των έργων. Προηγούνται η συγκρότηση ανεξάρτητης ρυθμιστικής αρχής, η επιλογή τοποθεσιών, οι περιβαλλοντικές μελέτες και η ανάπτυξη ενός ολοκληρωμένου συστήματος διαχείρισης των αποβλήτων.
Πρόσθετη αβεβαιότητα δημιουργεί το γεγονός ότι αρκετές από τις τεχνολογίες στις οποίες ποντάρει η κυβέρνηση δεν είναι ακόμη ευρέως διαθέσιμες σε εμπορική κλίμακα. Οι μικροί αρθρωτοί αντιδραστήρες βρίσκονται στο επίκεντρο του διεθνούς επενδυτικού ενδιαφέροντος, αλλά τα περισσότερα σχέδια παραμένουν υπό ανάπτυξη, ενώ δεν έχει αποδειχθεί ακόμη ότι μπορούν να προσφέρουν ηλεκτρική ενέργεια στο κόστος και εντός των χρονοδιαγραμμάτων που υπόσχονται οι κατασκευαστές τους.
Το στοίχημα για τη Ρώμη είναι να μη μετατραπεί η αναμονή για τις νέες τεχνολογίες σε μια ακόμη πολυετή ενεργειακή εκκρεμότητα.
Οι αντιδράσεις της αντιπολίτευσης
Τα κόμματα της αντιπολίτευσης επικεντρώνουν την κριτική τους σε δύο βασικά ζητήματα: στη διαχείριση των ραδιενεργών αποβλήτων και στον ρεαλισμό των κυβερνητικών χρονοδιαγραμμάτων.
Η Ιταλία εξακολουθεί να αντιμετωπίζει προβλήματα που συνδέονται με το πυρηνικό παρελθόν της, καθώς η διαχείριση και η οριστική αποθήκευση αποβλήτων παραμένουν πολιτικά και κοινωνικά ευαίσθητα θέματα. Η δημιουργία νέων αντιδραστήρων προϋποθέτει αξιόπιστη λύση για ολόκληρο τον κύκλο του πυρηνικού καυσίμου, καθώς και συμφωνία με τις τοπικές κοινωνίες που θα κληθούν να φιλοξενήσουν τις σχετικές υποδομές.
Η αντιπολίτευση αμφισβητεί επίσης κατά πόσο οι προηγμένοι αντιδραστήρες θα είναι εμπορικά ώριμοι όταν τους χρειαστεί η χώρα. Προειδοποιεί ότι η πυρηνική επιλογή μπορεί να απορροφήσει μεγάλα κεφάλαια, χωρίς να προσφέρει εγκαίρως ηλεκτρική ισχύ, την ώρα που η Ιταλία πρέπει να επιταχύνει τις επενδύσεις σε δίκτυα, αποθήκευση και ΑΠΕ.
Η πολιτική κληρονομιά των δημοψηφισμάτων
Η απόφαση έχει ιδιαίτερο πολιτικό βάρος, καθώς ανατρέπει μια επιλογή που είχε επικυρωθεί στην πράξη μέσα από δημοψηφίσματα. Μετά το Τσερνόμπιλ, οι Ιταλοί απέρριψαν το πυρηνικό μοντέλο, οδηγώντας στο κλείσιμο των εγχώριων εγκαταστάσεων. Μια νέα προσπάθεια επανεκκίνησης εγκαταλείφθηκε και πάλι το 2011, στον απόηχο του δυστυχήματος στη Φουκουσίμα.
Η κυβέρνηση Μελόνι επιχειρεί τώρα να παρουσιάσει τη νέα πυρηνική στρατηγική ως κάτι διαφορετικό από την επιστροφή στο παλαιό μοντέλο των μεγάλων αντιδραστήρων. Επικαλείται την τεχνολογική εξέλιξη, τις αυστηρότερες προδιαγραφές ασφαλείας και την ανάγκη παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας χαμηλών εκπομπών άνθρακα σε σταθερή βάση.
Αυτό, ωστόσο, δεν καταργεί την ανάγκη κοινωνικής και πολιτικής συναίνεσης. Η επιλογή των περιοχών εγκατάστασης, η χρηματοδότηση των έργων και το τελικό κόστος για τους καταναλωτές αναμένεται να αποτελέσουν πεδία σκληρής αντιπαράθεσης.
Ευρωπαϊκή διάσταση
Η ιταλική στροφή ενισχύει το φιλοπυρηνικό στρατόπεδο μέσα στην Ευρωπαϊκή Ένωση, στο οποίο πρωταγωνιστεί η Γαλλία. Η ενεργειακή κρίση, οι απαιτήσεις της απανθρακοποίησης και η ανάγκη περιορισμού της εξάρτησης από εισαγόμενα ορυκτά καύσιμα έχουν επαναφέρει την πυρηνική ενέργεια στο κέντρο της ευρωπαϊκής συζήτησης.
