Την ώρα που η πράσινη μετάβαση έχει εξελιχθεί ως το απόλυτο περιβαλλοντικό δόγμα και το Άγιο Δισκοπότηρο της νέας εποχής, με χιλιάδες στρέμματα να καλύπτονται με φωτοβολταϊκά και δισεκατομμύρια να επενδύονται στο όνομα της καθαρής ενέργειας, δεν υπάρχει ουσιαστικός και αποτελεσματικός μηχανισμός ανακύκλωσης των «γερασμένων» φωτοβολταϊκών πάνελ.
Ενώ προστίθενται στο σύστημα χιλιάδες νέα πάνελ, η διαχείριση των αποβλήτων παραμένει εξαιρετικά περιορισμένη, συγκριτικά με τις τερατώδεις αναπτύξεις και τις ανάγκες που δημιουργούνται από πάνελ που ολοκληρώνουν τον κύκλο τους.
Το θεσμικό και επιχειρησιακό πλαίσιο που αφορά την ανακύκλωση του εξοπλισμού δεν έχει προχωρήσει με ρυθμό ανάλογο με το «χτίσιμο» αυτών των μεγάλων πάρκων. Παρά το γεγονός ότι η ευρωπαϊκή νομοθεσία προβλέπει συγκεκριμένες υποχρεώσεις για τη συλλογή και ανακύκλωση του εξοπλισμού ηλεκτρικού και ηλεκτρονικού τύπου –κατηγορία στην οποία εντάσσονται και τα φωτοβολταϊκά πάνελ– στη χώρα μας το σύστημα παραμένει αποσπασματικό και χωρίς την αναγκαία υποδομή.
Το αποτέλεσμα είναι ότι, ενώ η αγορά φωτοβολταϊκών αναπτύσσεται ραγδαία και συγκεντρώνει σημαντικές επιδοτήσεις και επενδύσεις, η προετοιμασία για τη διαχείριση των πάνελ στο τέλος της ζωής τους παραμένει περιορισμένη και ευθέως προβληματική.
Στα 20 με 25 χρόνια η διάρκεια ζωής
Το ζήτημα αποκτά ακόμη μεγαλύτερη σημασία αν ληφθεί υπόψη ότι η διάρκεια ζωής των περισσότερων φωτοβολταϊκών πάνελ κυμαίνεται συνήθως μεταξύ 20 και 25 ετών. Αυτό σημαίνει ότι τα επόμενα χρόνια, καθώς θα αρχίσουν να αντικαθίστανται οι πρώτες μεγάλες εγκαταστάσεις, η χώρα θα βρεθεί αντιμέτωπη με αυξανόμενες ποσότητες αποβλήτων που θα πρέπει να συλλεχθούν και να ανακυκλωθούν με ασφαλή τρόπο.
Σε ευρωπαϊκό επίπεδο έχουν ήδη ξεκινήσει προσπάθειες ανάπτυξης εξειδικευμένων μονάδων ανακύκλωσης, καθώς τα πάνελ περιέχουν υλικά όπως γυαλί, αλουμίνιο, πυρίτιο και μικρές ποσότητες μετάλλων που μπορούν να επαναχρησιμοποιηθούν. Η αξιοποίησή τους όχι μόνο μειώνει το περιβαλλοντικό αποτύπωμα, αλλά δημιουργεί και μια νέα βιομηχανική δραστηριότητα γύρω από την κυκλική οικονομία της καθαρής ενέργειας.
Ο νόμος και οι χιλιάδες τόνοι Φ/Β
Η ευρωπαϊκή οδηγία 2012/19/ΕΚ και ο ελληνικός νόμος 4819/2021 υποχρεώνουν τους παραγωγούς να συμμετέχουν σε εγκεκριμένα Συστήματα Εναλλακτικής Διαχείρισης (ΣΣΕΔ) και να καταβάλλουν εισφορές ανακύκλωσης. Στην Ελλάδα, ο φορέας ΣΣΕΔ Φωτοκύκλωση Α.Ε. διαχειρίζεται την ανακύκλωση των Φ/Β πάνελ.
Ωστόσο, μόνο 40 από τις περίπου 340 επιχειρήσεις έχουν συμμορφωθεί με τις υποχρεώσεις αυτές, που σημαίνει ότι περίπου το 88% παραμένει εκτός του συστήματος, δημιουργώντας έλλειμμα χρηματοδότησης για τη διαχείριση των ηλιακών αποβλήτων. Το 2023 εγκαταστάθηκαν περίπου 2,6 εκατομμύρια Φ/Β πάνελ, αλλά μόλις το 5% αυτών καλύφθηκε από χρηματοδότηση για ανακύκλωση, ενώ παρόμοια είναι τα στοιχεία, από πλευράς πληρωμών και για το 2024.
Μέχρι στιγμής, εκτιμάται πως στην επικράτεια της χώρας μας έχουν εγκατασταθεί από καταβολής έως σήμερα περίπου 25 εκατ. φωτοβολταϊκά πάνελ, ενώ το συνολικό βάρος αυτών πλησιάζει τους 500 χιλ. τόνους. Πλέον, περίπου 2,5 εκατ. πάνελ, χρήζουν ανακύκλωσης, έχοντας συμπληρώσει τον χρόνο ζωής τους. Την περίοδο 2014–2023 διατέθηκαν στην ελληνική αγορά περίπου 240.000 τόνοι Φ/Β πλαισίων, με την πλειονότητα (225.000 τόνοι) να αφορά την τριετία 2020–2023. Οι στόχοι για το 2030 προβλέπουν επιπλέον 300.000–400.000 τόνους.
Σημειώνεται πως τα πάνελ των πρώτων ετών ήταν μικρότερα, ενώ τα πάνελ νέας γενιάς είναι μεγαλύτερα, με το βάρος τους διαφέρει, ανάλογα με τον τύπο και την τεχνολογία τους. Επίσης, δεν λαμβάνονται υπόψη άλλα στοιχεία του συστήματος, όπως βάσεις στήριξης, καλωδιώσεις και μετατροπείς, που προσθέτουν επιπλέον βάρος.
Δύσκολη διαδικασία
Ένα φωτοβολταϊκό πάνελ αποτελείται από σκληρυμένο γυαλί, πυρίτιο, ασήμι, αλουμίνιο, χαλκό, πλαστικό, EVA (κάτι σαν καουτσούκ, λειτουργεί ως "κόλλα-μαξιλαράκι" για τις κυψέλες κ.α. Το λύσιμο και η ανακύκλωση ενός φωτοβολταϊκού πάνελ περιλαμβάνει αποσυναρμολόγηση των μεταλλικών πλαισίων και εξαρτημάτων, θραύση και θερμική επεξεργασία για την αφαίρεση στρωμάτων πλαστικού ή ρητίνης και διαχωρισμό υλικών. Είναι δηλαδή μια δύσκολη και σύνθετη διαδικασία. Συνολικά, η ανάκτηση μπορεί να γίνει έως και 85%–90% του βάρους των πάνελ, ανάλογα με την τεχνολογία.
Ο ρόλος της Φωτοκύκλωσης Α.Ε.
Ο κυρίαρχος φορέας στην Ελλάδα που έχει επωμιστεί την ευθύνη να «τρέξει» το δύσκολο εγχείρημα της οργάνωσης, καταγραφής και επίσπευσης της διαδικασίας ανακύκλωσης φωτοβολταϊκών πάνελ, είναι η Φωτοκύκλωση Α.Ε.. Πρόκειται για εγκεκριμένο σύστημα εναλλακτικής διαχείρισης αποβλήτων ηλεκτρικού και ηλεκτρονικού εξοπλισμού που λειτουργεί στην Ελλάδα από το 2009.
Αρχικά ξεκίνησε από την ανακύκλωση λαμπτήρων και φωτιστικών, όπου έως σήμερα είναι ο κυρίαρχος όγκος εργασιών της, όμως τα τελευταία χρόνια και κυρίως από το 2020 και εντεύθεν, έχει αναπτύξει οργανωμένη δραστηριότητα και στον τομέα της συλλογής και ανακύκλωσης φωτοβολταϊκών πλαισίων, αναπτύσσοντας δίκτυο συλλογής σε πανελλαδικό επίπεδο.
Έως σήμερα έχουν συλλεχθεί και οδηγηθεί προς ανακύκλωση περισσότεροι από 500 τόνοι φωτοβολταϊκών πλαισίων, που αντιστοιχούν σε πάνω από 20.000 πάνελ από εγκαταστάσεις σε όλη τη χώρα, με συνολικό ποσοστό ανακύκλωσης που φθάνει το 99%.
Μέχρι πρότινος, τα συλλεχθέντα απόβλητα πάνελ αποστέλλονταν στην Ιταλία για επεξεργασία, ενώ πλέον υπάρχουν τρεις μονάδες επεξεργασίας στην Ελλάδα σε Κοζάνη, Ριτσώνα και Ηράκλειο Κρήτης, με τις οποίες συνεργάζεται η Φωτοκύκλωση.
Η γεωγραφική αυτή κατανομή ακολουθεί την αρχή της εγγύτητας, μειώνοντας τις μεταφορές και το σχετικό κόστος διαχείρισης, ενώ παράλληλα ενισχύει την εθνική κυκλική οικονομία και συμβάλλει στη δημιουργία μιας σταθερής εγχώριας υποδομής επεξεργασίας αποβλήτων φωτοβολταϊκών.
Ταυτόχρονα, περιορίζει σταδιακά την ανάγκη εξαγωγών για ανακύκλωση, πρακτική που μέχρι πρόσφατα χαρακτήριζε σημαντικό μέρος της σχετικής δραστηριότητας. Με βάση τα στοιχεία, το 85% των υλικών που προκύπτουν από την επεξεργασία ανακτάται, το 14% οδηγείται σε ενεργειακή αξιοποίηση και μόλις το 1% σε τελική διάθεση.
Διαρκώς διογκούμενο το πρόβλημα
Σύμφωνα με σχετική μελέτη της Φωτοκύκλωσης Α.Ε., έως το 2055 εκτιμάται ότι στην Ελλάδα θα παραχθούν πάνω από 1 εκατ. τόνοι αποβλήτων φωτοβολταϊκών πλαισίων, ενώ μόνο την περίοδο 2030-2033 αναμένεται να εμφανιστούν περίπου 200.000 τόνοι. Οι προβλέψεις αυτές δείχνουν ότι η διαχείριση των αποβλήτων από φωτοβολταϊκά δεν είναι ένα περιφερειακό θέμα της αγοράς, αλλά μια βασική παράμετρος της ενεργειακής μετάβασης.
Ο Γενικός Διευθυντής της Φωτοκύκλωση Δημήτρης Χριστογιαννόπουλος σε χθεσινή συνάντηση με τους δημοσιογράφους τόνισε πως «η ανάγκη διαχείρισης αποβλήτων φωτοβολταϊκών πλαισίων στην ελληνική αγορά εκτιμάται σήμερα ότι προσεγγίζει τους 2.500 τόνους. Η περαιτέρω ανάπτυξη της οργανωμένης ανακύκλωσης προϋποθέτει τη σταδιακή και πλήρη συμμετοχή όλων των υπόχρεων παραγωγών στο σύστημα χρηματοδότησης της διαχείρισης, ώστε να διασφαλίζεται η βιωσιμότητα και η αποτελεσματικότητα του μοντέλου εναλλακτικής διαχείρισης.
Σε αυτό το πλαίσιο, ιδιαίτερη σημασία αναμένεται να έχει και η ανακοίνωση από τον Ελληνικό Οργανισμό Ανακύκλωσης (ΕΟΑΝ) της ελάχιστης εισφοράς ανακύκλωσης για τα φωτοβολταϊκά πλαίσια, η οποία εκτιμάται ότι θα συμβάλει στη διαμόρφωση ενός πιο σαφούς και σταθερού πλαισίου λειτουργίας για την αγορά».
