Στις 19 Γενάρη η παγκόσμια συνθήκη για τους ωκεανούς (αγγλικά Biodiversity Beyond National Jurisdiction, ή αλλιώς BBNJ) μπήκε σε ισχύ, σε μια μεγάλη νίκη για τους ωκεανούς. Όπως μαρτυρούν τόσο το ελληνικό όσο και το αγγλικό όνομα, η συμφωνία είναι σημαντική. Από τη μία αποτέλεσε μια ιστορική στιγμή, αποτέλεσμα χρόνιας προσπάθειας, για διεθνή συντονισμό για την προστασία της ανοιχτής θάλασσας, η οποία θεωρείται πανανθρώπινο αγαθό. Σε μια εποχή αποσταθεροποίησης και υποτίμησης του Νόμου, οι συμφωνίες δεν είναι αμελητέες. Από την άλλη, όταν μιλάμε για προστασία της βιοποικιλότητας, αυτή προφανώς δεν εξαντλείται εντός εθνικών ορίων. Μέχρι σήμερα μόλις το 0,9% της ανοιχτής θάλασσας υπάγεται σε πλήρες ή υψηλό καθεστώς προστασίας, καθιστώντας τη Συνθήκη αναγκαία για τη προστασία των ειδών και των ενδιαιτημάτων τους, όπως έχει τοποθετηθεί η Greenpeace ξανά. Η συνθήκη θα έχει τη δυνατότητα να παρέχει στις κυβερνήσεις ένα ολιστικό πλαίσιο διαχείρισης του ωκεανού, όχι απλώς ως πόρου, αλλά ως ζωντανού και ενιαίου οικοσυστήματος.
Άρα τώρα που πέρασε η Συνθήκη, η ανοιχτή θάλασσα προστατεύεται;
Από τη στιγμή που τέθηκε σε ισχύ, βασικό αίτημα των οργανώσεων ήταν η γρήγορη θεσμοθέτηση ενός COP - μιας Συνάντησης των Μελών - η οποία θα δρα άμεσα και αποτελεσματικά για την εφαρμογή μέτρων και την εναρμόνιση των δεσμεύσεων των μερών, κατ’ εικόνα των COP που υπάρχουν για το κλίμα και τη βιοποικιλότητα. Αυτό το COP1, η πρώτη συνάντηση για την Παγκόσμια Συνθήκη των Ωκεανών, θα λάβει χώρα τον Γενάρη του 2027 στην Νέα Υόρκη.
Από 23/3 ως 2/4 τα Μέλη συνεδρίασαν στην Νέα Υόρκη ώστε να αποφασίσουν: πώς θα δομηθεί και πώς θα λειτουργεί αυτό το σώμα COP, πώς θα διαδρά με άλλα σώματα όπως η ISA ή περιφερειακές οργανώσεις αλιείας (RFMOs), τον ρόλο που οι Αυτόχθονες Πληθυσμοί και η κοινωνία των πολιτών θα έχουν στην λήψη αποφάσεων. Στις συνεδριάσεις, όπως και σε κάθε διεθνές πλαίσιο, καθοριστικές είναι οι γεωπολιτικές δυναμικές οι οποίες καθορίζουν ποιες χώρες θα μπορούν να έχουν δύναμη επιρροής. Ενδεικτικά, διαχρονικά η αρνητική στάση των ΗΠΑ απέναντι σε διεθνείς πράσινες συμφωνίες έχει υπάρξει καθοριστική, ενώ από την άλλη η ανεπαρκής εκπροσώπηση των πιο άμεσα επηρεαζόμενων χωρών (μικρά νησιωτικά κράτη) ανησυχητική. Στο επερχόμενο COP, ο ρόλος που θα λάβουν οι μεγάλοι παίκτες, όπως η Κίνα που αιτήθηκε να φιλοξενήσει τις συνεδριάσεις, θα είναι κρίσιμος. Απέναντι σε αυτό, η απαίτηση από τα ευρωπαϊκά κράτη να αναδιπλωθούν στις εθνικές και ευρωπαϊκές τους δεσμεύσεις για προστασία του 30Χ0 παραμένει καίρια. Από την αρχή των συνεδριάσεων, ομάδα της Greenpeace παρευρέθηκε στις συναντήσεις με σκοπό να επηρεάσει τη διαμόρφωση του COP με τρόπο θετικό για τη θάλασσα, να γίνει δηλαδή ένα πραγματικό εργαλείο προστασίας της θάλασσας, επίτευξης του 30Χ30, και αποκατάστασης της εμπιστοσύνης στους θεσμούς.
Και αυτό, φυσικά, δεν γίνεται αν δεν βγουν έξω από την εξίσωση τα εταιρικά συμφέροντα που ως τώρα χαράζουν πορεία στην (μη) προστασία της θάλασσας.
Για δεκαετίες, χωρίς πλαίσιο προστασίας, η ανοιχτή θάλασσα αποτελούσε την Άγρια Δύση, με τις εταιρείες αλιείας να δραστηριοποιούνται ανεξέλεγκτα. Η αλιευτική βιομηχανία προσπαθεί εδώ και δεκαετίες να αναχαιτίσει κάθε προσπάθεια προστασίας της θάλασσας προκειμένου να προστατεύσουν τα εταιρικά τους συμφέροντα, οδηγώντας πολυάριθμα είδη σε επίπεδα υπεραλίευσης, απειλής, ή εξαφάνισης. Πέρυσι ή έρευνα του InfluenceMap επιβεβαίωσε με δεδομένα το προφανές σε όποιον παρακολουθεί: ότι σχεδόν όλες οι εταιρείες θαλασσινών ειδών κάνουν ενεργό lobbying κατά της θαλάσσιας προστασίας. Αλλά δεν αρκούνται εκεί. Η βιομηχανική αλιεία λειτουργεί εν πολλοίς μέσα από από τις Περιφερειακές Οργανώσεις Διαχείρισης αλιείας (RFMOs), αποτελούμενες από χώρες με αλιευτική προσπάθεια σε συγκεκριμένη περιοχή της ανοιχτής θάλασσας και από κυβερνητικά στελέχη. Αυτές οι οργανώσεις-πυλώνες ορίζουν τις αλιευτικές ποσοστώσεις και τα μέτρα διαχείρισης, βλέποντας πάντοτε τα θαλάσσια είδη ως ένα εμπόρευμα που φέρνει εκατομμύρια. Γι’ αυτό και το 95% των ειδών της ανοιχτής θάλασσας δεν προστατεύεται και δεν αξιολογείται καν. Ενώ άρα οι οργανώσεις αυτές, τυπικά “επιβλέπουν ούτως ώστε οι αλιευτικές δραστηριότητες να μην επηρεάζουν αρνητικά τη βιοποικιλότητα και τα θαλάσσια οικοσυστήματα”, συστηματικά αγνοούν όποιο είδος δεν έχει εμπορική αξία. Και λειτουργούν κυρίως πίσω από κλειστές πόρτες, παρότι διαχειρίζονται κοινά αγαθά (και έμβια όντα).
Για δεκαετίες η βαριά αυτή βιομηχανία ψαρεύει στα τυφλά αλλά καταστρέφει εξόφθαλμα.
Και φυσικά θέλει να συνεχίσει.
Κατά τη διάρκεια των συζητήσεων για την BBNJ οι βιομηχανίες πίεσαν τις κυβερνήσεις για να βεβαιωθούν ότι η Συμφωνία δεν θα “υπονομεύσει” τη δύναμη των RFMOs και ζήτησαν η αλιεία να εξαιρεθεί από την εμβέλεια της Συμφωνίας εξαρχής. Να εξαιρεθεί δηλαδή από τις διαδικασίες η ίδια βιομηχανία που έχει υπεραλιεύσει σχεδόν 40% των παγκοσμίων ιχθυαποθεμάτων, το 90% των θηρευτικών ειδών όπως ο μπακαλιάρος και ο τόνος, που έχει επιτρέψει την υπεραλίευση των ωκεανών και τη θανάτωση εκατομμυρίων φαλαινών, δελφινιών, χελωνών από την προστασία της ανοιχτής θάλασσας. Στη διάρκεια του prepCom, οι RFMOs επιχείρησαν να αδυνατίσουν τη γλώσσα της συμφωνίας, προτείνοντας νέα έγγραφα που ενισχύουν τον ρόλο τους και τους επιτρέπουν να καθορίζουν τη θεσμοθέτηση και σχεδιασμό των θαλάσσιων προστατευόμενων περιοχών. Απέναντι σε αυτό, η αποστολή της Greenpeace προέκρινε επανειλημμένα εναλλακτικές προτάσεις που να προστατεύουν την ακεραιότητα του κειμένου και το πνεύμα της συμφωνίας: την ουσιαστική προστασία της θάλασσας, όχι ως αντικείμενο εκμετάλλευσης, αλλά ως καίριο προστατευτέο αντικείμενο.
Η εμπλοκή εταιρειών συμφερόντων στις συζητήσεις για την προστασία του περιβάλλοντος υποτιμά κάθε ειλικρινή προσπάθεια θέσπισης μέτρων, αλλά και τη νοημοσύνη μας. Παρακολουθήσαμε τις προσπάθειες της The Metals Company να πιέσει για μονόπλευρα δικαιώματα εκμετάλλευσης των βαθέων υδάτων, σε πείσμα του διεθνούς δικαίου και της επιστήμης. Παρακολουθήσαμε ξανά τα COP για το κλίμα να φιλοξενούν 1,600 εκπροσώπους της βιομηχανίας ορυκτών καυσίμων οι οποίοι μπόκαραν ενεργά περιβαλλοντικές πολιτικές και πάνω από 300 της βιομηχανικής γεωργίας (Big Ag). Εκπρόσωποι του αλιευτικού κλάδου αποτελούν έως και το ένα τρίτο των εθνικών αντιπροσωπειών σε σημαντικές συναντήσεις για τη διαχείριση της αλιείας, με μία από αυτές να φτάνει σχεδόν το 45% το 2021, όπως αποκαλύπτει νέα έρευνα της Greenpeace International. Τώρα διεκδικούμε τα αυτονόητα: η προστασία της ανοιχτής θάλασσας να μην καθοριστεί από εκμεταλλευτικές βλέψεις. Τα αχόρταγα εταιρικά συμφέροντα δεν μπορούν να καθορίζουν κάτι στο οποίο είναι διαμετρικά και οντολογικά αντίθετα: την προστασία του περιβάλλοντος, της φύσης, των άλλων ειδών, των πεπερασμένων πόρων.
Απέναντι σε αυτά, η Greenpeace ζητά τα αυτονόητα:
● Οι κυβερνήσεις να αντισταθούν στην εταιρική ανάμιξη στην προστασία της θάλασσας.
● Οι κυβερνήσεις να μην υποκύψουν σε καθυστερήσεις και πιέσεις που θα προστατεύσουν τα αλιευτικά βιομηχανικά συμφέροντα εις βάρος της θάλασσας και να προκρίνουν γρήγορες και αποτελεσματικές θεσμοθετήσεις θαλάσσιων καταφυγίων.
● Να μειωθεί η επιρροή των RFMOs στη δημιουργία θαλάσσιων καταφυγίων, που είναι αναγκαία για την ανάκαμψη της θαλάσσιας ζωής.
●Να προστατευτεί η διαφάνεια των διαδικασιών μέσω υποχρεωτικής γνωστοποίησης φορέων, συμβούλων, εκπροσώπων, και παρατηρητών, ώστε να διασφαλιστεί ότι οι επιστημονικές συστάσεις παραμένουν ανεξάρτητες από εταιρικές επιρροές.
● Πλήρως προστατευόμενα θαλάσσια καταφύγια στην ανοιχτή θάλασσα.
● Αναδίπλωση στον στόχο 30Χ30- το απολύτως ελάχιστο σύμφωνα με την επιστημονική γνώμη- σε διεθνές και εθνικό επίπεδο με τη θέσπιση θαλάσσιων καταφυγίων που θα θεσπίζονται με ποιοτικά, οικοσυστημικά κριτήρια και θα συνοδεύονται από ουσιαστικά μέτρα φύλαξης και διαχείρισης.
