Σε μια περίοδο αυξανόμενης γεωπολιτικής έντασης και έντονων πιέσεων στις διεθνείς αγορές ενέργειας, η Ευρώπη επιχειρεί να θωρακιστεί απέναντι σε μια κρίση που ενδέχεται να αποδειχθεί η σοβαρότερη των τελευταίων δεκαετιών. Όπως επισήμανε ο Υπουργός Εθνικής Οικονομίας και Οικονομικών και Πρόεδρος του Eurogroup, Κυριάκος Πιερρακάκης, σε συνέντευξή του στο CNBC και τη δημοσιογράφο Κάρεν Τσο, την Τετάρτη του Πάσχα,, η ήπειρος εμφανίζεται σήμερα καλύτερα προετοιμασμένη σε σχέση με το 2022, χωρίς ωστόσο να έχει εξαλείψει τις δομικές της αδυναμίες.
Όπως ανέφερε, η τρέχουσα ενεργειακή αναταραχή, σύμφωνα με διεθνείς εκτιμήσεις, ενδέχεται να ξεπερνά ακόμη και τα πετρελαϊκά σοκ της δεκαετίας του 1970, αλλά και τις επιπτώσεις της ρωσικής εισβολής στην Ουκρανία.
Η εικόνα της κρίσης
Περιγράφοντας την κρίση ο κ. Πιερρακάκης τόνισε ότι τα στοιχεία καταδεικνύουν μια σημαντική επιδείνωση στην προσφορά ενέργειας, με απώλειες που ξεπερνούν τα 13 εκατομμύρια βαρέλια πετρελαίου ημερησίως, ενώ η μείωση στη διαθεσιμότητα φυσικού αερίου αγγίζει επίπεδα υψηλότερα από εκείνα του 2022.
Ιδιαίτερη ανησυχία προκαλεί η κατάσταση στα Στενά του Ορμούζ, έναν από τους σημαντικότερους ενεργειακούς διαύλους παγκοσμίως. Η διατάραξη της λειτουργίας τους επηρεάζει όχι μόνο το πετρέλαιο και το φυσικό αέριο, αλλά και κρίσιμες πρώτες ύλες όπως λιπάσματα και πετροχημικά, εντείνοντας τον συνολικό κίνδυνο για την παγκόσμια οικονομία. Οι επιπτώσεις αναμένεται να γίνουν ακόμη πιο αισθητές το επόμενο διάστημα, καθώς καθυστερήσεις στις μεταφορές ενέργειας αρχίζουν να αποτυπώνονται στις αγορές.
Η “πράσινη” άμυνα
Παρά τη δυσμενή συγκυρία, όπως είπε ο κ. Πιερρακάκης, η Ευρώπη εμφανίζεται πιο ανθεκτική σε σχέση με το παρελθόν. Η διαφοροποίηση των ενεργειακών πηγών και οι επενδύσεις σε υποδομές έχουν περιορίσει την εξάρτηση από μεμονωμένους προμηθευτές. Σημαντικό ρόλο διαδραματίζει η ενίσχυση των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας (ΑΠΕ), οι οποίες καλύπτουν πλέον το 43% της ηλεκτροπαραγωγής στην Ευρωπαϊκή Ένωση.
Αυτό το «ανάχωμα ΑΠΕ» λειτουργεί ως κρίσιμος παράγοντας σταθερότητας, μειώνοντας την έκθεση της Ευρώπης σε εξωτερικούς ενεργειακούς κραδασμούς, υπογράμμισε ο πρόεδρος του Eurogroup που βρίσκεται στις ΗΠΑ για την εαρινή σύνοδο του ΔΝΤ και της Παγκόσμιας Τράπεζας. Ωστόσο, όπως τόνισε η πρόοδος δεν επαρκεί. Η Ευρώπη εξακολουθεί να εισάγει το 57% της ενέργειας που καταναλώνει, γεγονός που υπογραμμίζει την ανάγκη για περαιτέρω επενδύσεις σε δίκτυα, διασυνδέσεις και τεχνολογίες αποθήκευσης.
Οι επιπτώσεις στην οικονομία
Σε μακροοικονομικό επίπεδο, οι πιέσεις είναι ήδη ορατές. Η ανάπτυξη επιβραδύνεται, ενώ ο πληθωρισμός ενισχύεται. Παρά ταύτα, όπως τονίζει ο κ. Πιερρακάκης, η Ευρώπη δεν έχει εισέλθει ακόμη σε συνθήκες στασιμοπληθωρισμού — ένα σενάριο που θα συνδύαζε χαμηλή ανάπτυξη με υψηλό πληθωρισμό και θα αποτελούσε τη δυσμενέστερη εξέλιξη.
Καθοριστικός, ωστόσο όπως επανέλαβε, παράγοντας παραμένει η διάρκεια της κρίσης. Μια σύντομη διαταραχή θα μπορούσε να απορροφηθεί σχετικά ομαλά, ενώ μια παρατεταμένη περίοδος αστάθειας θα δοκίμαζε τις αντοχές των οικονομιών και των κοινωνιών.
Μέτρα επί τάπητος
Γιαυτό, με βάση τον κ. Πιερρακάκη, σε επίπεδο πολιτικής, η Ευρώπη καλείται να κινηθεί συντονισμένα. Η δημοσιονομική παρέμβαση πρέπει να είναι στοχευμένη και προσωρινή, στηρίζοντας κυρίως τα πιο ευάλωτα νοικοκυριά και επιχειρήσεις, ενώ παράλληλα θα πρέπει να ευθυγραμμίζεται με τη νομισματική πολιτική της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας.“Τα μέτρα πρέπει να είναι προσωρινά, στοχευμένα και προσαρμοσμένα. Πρέπει να στηρίξουμε τους πιο ευάλωτους και όσους έχουν μεγαλύτερη ανάγκη”, έσπευσε να τονίσει ο Κ. Πιερρακάκης.
Όπως τόνισε εμπειρία του 2022 έχει προσφέρει πολύτιμα διδάγματα. Η ύπαρξη μιας «εργαλειοθήκης» μέτρων δίνει σήμερα τη δυνατότητα ταχύτερης και πιο αποτελεσματικής αντίδρασης. Ωστόσο, η στρατηγική απάντηση της Ευρώπης δεν μπορεί να περιορίζεται στη διαχείριση της κρίσης. Απαιτείται επιτάχυνση της ενεργειακής μετάβασης, ώστε το «ανάχωμα» των ανανεώσιμων πηγών να μετατραπεί σε μόνιμο πυλώνα ενεργειακής ασφάλειας.
Στο μεταξύ , σημειώνει ο πρόεδρος του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου Αντόνιο Κόστα στην επιστολή του εν όψει της Συνόδου Κορυφής κρατά χαμηλά τον “πήχη” προσδοκιών κι αναφέρει ότι “δεδομένων των πιθανών περαιτέρω αρνητικών οικονομικών συνεπειών μιας παρατεταμένης σύγκρουσης, θα συζητήσουμε τα μέσα που έχουμε στη διάθεσή μας, βασιζόμενοι στις αποφάσεις που ελήφθησαν στο Ευρωπαϊκό Συμβούλιο του Μαρτίου και στα μέτρα που πρότεινε η Επιτροπή σε συνέχεια αυτών”.
Ουσιαστικά στο φόντο αυτό μια σχετική ρήτρα “διαφυγής” από τις “οροφές” δαπανών δε φαίνεται πιθανή ακόμη την ώρα που εκτιμάται ότι θα προκριθούν μέτρα για την εξοικονόμηση ενέργειας, όπως συνέβη στην κρίση του 2022/2023. Παράλληλα στο “τραπέζι” είναι εισηγήσεις για μεγαλύτερη ελαστικότητα στους κανόνες περί κρατικών ενισχύσεων, κάτι που αφορά κυρίως τις βιομηχανίες. Ωστόσο από χώρες του ευρωπαϊκού Νότου εκτιμάται ότι θα γίνει προσπάθεια για μια πιο ενεργή παρέμβαση για μεγαλύτερες ευελιξίες δαπανών κάτι που θα αποτρέψει μέτρα.
Τα εθνικά μέτρα
Στο μεταξύ ήδη κράτη- μέλη έχουν προχωρήσει σε μέτρα προσωρινής χρονικής διάρκειας. Έτσι, σύμφωνα με το παρατηρητήριο του Διεθνούς Οργανισμού Ενέργειας η Βουλγαρία έχει προχωρήσει σε επιδότηση καυσίμων και αύξηση της αποζημίωσης για τους αγρότες σχετικά με τον ειδικό φόρο καυσίμων. Η Κροατία έβαλε πλαφόν στις τιμές πετρελαίου και ντίζελ με μείωση του ειδικού φόρου κατανάλωσης καυσίμων. Παράλληλα στήριξε ευάλωτες ομάδες και προχώρησε σε στοχευμένη τομεακή βοήθεια για τις μεταφορές και τη γεωργία. Η Τσεχία περιόρισε τα περιθώρια κέρδους των λιανοπωλητών καυσίμων αλλά και μείωσε τον ΕΦΚ. Η Γαλλία κατέφυγε σε προσωρινή στήριξη σε βασικούς τομείς (μεταφορές, αλιεία και γεωργία), ενώ η Γερμανία προχώρησε σε μείωση του φόρου βενζίνης και ντίζελ αλλά και σε περιορισμούς στο πότε επιβάλουν αυξήσεις τα πρατήρια καυσίμων.
Η Ουγγαρία, όπως και η Ελλάδα έχει βάλει πλαφόν στις τιμές καυσίμων αλλά προχώρησε και σε μείωση των ειδικών φόρων κατανάλωσης στη βενζίνη και το ντίζελ, ενώ η Ιρλανδία έδωσε επίδομα καυσίμων αλλά και προχώρησε σε μείωση των ειδικών συντελεστών κατανάλωσης στη βενζίνη και το ντίζελ. Στην Ιταλία υπήρξε μείωση των ειδικών φόρων κατανάλωσης στα καύσιμα, παροχή στοχευμένων φορολογικών ελαφρύνσεων σε εταιρείες οδικών μεταφορών και στον τομέα της αλιείας και στοχευμένων φορολογικών πιστώσεων για γεωργικές επιχειρήσεις. Στη Λετονία έγινε μείωση του ειδικού φόρου κατανάλωσης στο ντίζελ και το πράσινο ντίζελ. Στην Πολωνία μπήκε : πλαφόν στις τιμές βενζίνης και ντίζελ, αλλά και έγινε μείωση του ΦΠΑ στα καύσιμα και μείωση του ειδικού φόρου κατανάλωσης. Στην, δε, Πορτογαλία έγινε προσωρινή μείωση του φόρου καυσίμων, στη Ρουμανία έγινε μείωση του ειδικού φόρου κατανάλωσης στο ντίζελ. Στη Σλοβενία υπήρξε μείωση του ειδικού φόρου κατανάλωσης σε βενζίνη, ντίζελ και πετρέλαιο θέρμανσης. Στην Ισπανία έγινε μείωση του ΦΠΑ καυσίμων και αναστολή του ειδικού φόρου κατανάλωσης υδρογονανθράκων ενώ στη Σουηδία έγινε προσωρινή μείωση του φόρου καυσίμων οχημάτων.
